1.31.1.1.3

दौर्मनस्यम् इच्छाविघाताच् चेतसः क्षोभः

daurmanasyam icchāvighātāc cetasaḥ kṣobhaḥ

1.31.1.1.4

यद् अङ्गान्य् एजयति कम्पयति तद् अङ्गमेजयत्वम्

yad aṅgāny ejayati kampayati tad aṅgamejayatvam

1.31.1.1.5

प्राणो यद् बाह्यं वायुम् आचामति स श्वासः

prāṇo yad bāhyaṃ vāyum ācāmati sa śvāsaḥ

1.31.1.1.6

यत् कौष्ठ्यं निःसारयति स प्रश्वासः

yat kauṣṭhyaṃ niḥsārayati sa praśvāsaḥ

1.31.1.1.7

एते विक्षेपसहभुवो विक्षिप्तचित्तस्यैते भवन्ति

ete vikṣepasahabhuvo vikṣiptacittasyaite bhavanti

1.31.1.1.8

समाहितचित्तस्यैते न भवन्ति

samāhitacittasyaite na bhavanti

1.31.1.1.9

अथैते विक्षेपाः समाधिप्रतिपक्षास् ताभ्याम् एवाभ्यासवैराग्याभ्यां निरोद्धव्याः तत्राभ्यासस्य विषयम् उपसंहरन्न् इदम् आह

athaite vikṣepāḥ samādhipratipakṣās tābhyām evābhyāsavairāgyābhyāṃ niroddhavyāḥ tatrābhyāsasya viṣayam upasaṃharann idam āha

1.32.1.1

विक्षेपप्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वावलम्बनं चित्तम् अभ्यसेत्

vikṣepapratiṣedhārtham ekatattvāvalambanaṃ cittam abhyaset

1.32.1.1.2

यस्य तु प्रत्यर्थनियतं प्रत्ययमात्रं क्षणिकं च चित्तं तस्य सर्वम् एव चित्तम् एकाग्रं नास्त्य् एव विक्षिप्तम्

yasya tu pratyarthaniyataṃ pratyayamātraṃ kṣaṇikaṃ ca cittaṃ tasya sarvam eva cittam ekāgraṃ nāsty eva vikṣiptam

1.32.1.1.3

यदि पुनर् इदं सर्वतः प्रत्याहृत्यैकस्मिन्न् अर्थे समाधीयते तदा भवत्य् एकाग्रम् इत्य् अतो न प्रत्यर्थनियतम्

yadi punar idaṃ sarvataḥ pratyāhṛtyaikasminn arthe samādhīyate tadā bhavaty ekāgram ity ato na pratyarthaniyatam

1.32.1.1.4

यो ऽपि सदृशप्रत्ययप्रवाहेन चित्तम् एकाग्रं मन्यते तस्यैकाग्रता यदि प्रवाहचित्तस्य धर्मस् तदैकं नास्ति प्रवाहचित्तं क्षणिकत्वात्

yo 'pi sadṛśapratyayapravāhena cittam ekāgraṃ manyate tasyaikāgratā yadi pravāhacittasya dharmas tadaikaṃ nāsti pravāhacittaṃ kṣaṇikatvāt

1.32.1.1.5

अथ प्रवाहांशस्यैव प्रत्ययस्य धर्मः

atha pravāhāṃśasyaiva pratyayasya dharmaḥ

1.32.1.1.6

स सर्वः सदृशप्रत्ययप्रवाही वा विसदृशप्रत्ययप्रवाही वा प्रत्यर्थनियतत्वाद् एकाग्र एवेति विक्षिप्तचित्तानुपपत्तिः

sa sarvaḥ sadṛśapratyayapravāhī vā visadṛśapratyayapravāhī vā pratyarthaniyatatvād ekāgra eveti vikṣiptacittānupapattiḥ

1.32.1.1.7

तस्माद् एकम् अनेकार्थम् अवस्थितं चित्तम् इति

tasmād ekam anekārtham avasthitaṃ cittam iti

1.32.1.1.8

यदि च चित्तेनैकेनानन्विताः स्वभावभिन्नाः प्रत्यया जायेरन्न् अथ कथम् अन्यप्रत्ययदृष्टस्यान्यः स्मर्ता भवेत् अन्यप्रत्ययोपचितस्य च कर्माशयस्यान्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत्

yadi ca cittenaikenānanvitāḥ svabhāvabhinnāḥ pratyayā jāyerann atha katham anyapratyayadṛṣṭasyānyaḥ smartā bhavet anyapratyayopacitasya ca karmāśayasyānyaḥ pratyaya upabhoktā bhavet

1.32.1.1.9

कथंचित् समाधीयमानम् अप्य् एतद् गोमयपायसीयन्यायम् आक्षिपति

kathaṃcit samādhīyamānam apy etad gomayapāyasīyanyāyam ākṣipati

1.32.1.1.10

किंच स्वात्मानुभवापह्नवश्चित्तस्यान्यत्वे प्राप्नोति

kiṃca svātmānubhavāpahnavaścittasyānyatve prāpnoti

1.32.1.1.11

कथम्

katham

1.32.1.1.12

यद् अहम् अद्राक्षं तत् स्पृशामि यच् चास्प्राक्षं तत् पश्याम्य् अहम् इति प्रत्ययः सर्वस्य प्रत्ययस्य भेदे सति प्रत्ययिन्य् अभेदेनोपस्थितः

yad aham adrākṣaṃ tat spṛśāmi yac cāsprākṣaṃ tat paśyāmy aham iti pratyayaḥ sarvasya pratyayasya bhede sati pratyayiny abhedenopasthitaḥ

1.32.1.1.13

एकप्रत्ययविषयो ऽयम् अभेदात्माहम् इति प्रत्ययः कथम् अत्यन्तभिन्नेषु चित्तेषु वर्तमानं सामान्यम् एकं प्रत्ययिनम् आश्रयेत्

ekapratyayaviṣayo 'yam abhedātmāham iti pratyayaḥ katham atyantabhinneṣu citteṣu vartamānaṃ sāmānyam ekaṃ pratyayinam āśrayet

Yogasūtrabhāṣya