10.5.1

स्वकारणेभ्य उत्पन्ने कार्ये भूतं निष्पन्नमिदं कार्यम् इति कार्यज्ञानम् विशेषणज्ञानाद् विशेष्यज्ञानम् इति न्यायेन तद् व्याख्यातम् तच्च मुख्यम्

svakāraṇebhya utpanne kārye bhūtaṃ niṣpannamidaṃ kāryam iti kāryajñānam viśeṣaṇajñānād viśeṣyajñānam iti nyāyena tad vyākhyātam tacca mukhyam

10.5.2

अन्यत्र त्वौपचारिकं कार्याभावात्

anyatra tvaupacārikaṃ kāryābhāvāt

10.5.3

तथाहि निष्पत्स्यमाने कार्ये

tathāhi niṣpatsyamāne kārye

10.6.1

यथाभूतायाः सामग्र्या अनन्तरं पटादि कार्यमुत्पन्नं दृष्टं तथाभूतसामग्रीदर्शनाद् इदानीम् अनुत्पन्नेऽपि कार्ये कार्यशब्दमुपचर्य भविष्यति कार्यम् इति जायते कार्यबुद्धिः

yathābhūtāyāḥ sāmagryā anantaraṃ paṭādi kāryamutpannaṃ dṛṣṭaṃ tathābhūtasāmagrīdarśanād idānīm anutpanne'pi kārye kāryaśabdamupacarya bhaviṣyati kāryam iti jāyate kāryabuddhiḥ

10.6.2

निष्पद्यमानेऽपि

niṣpadyamāne'pi

10.7.1

यदा प्रस्तारितांस्तन्तून् पूर्वपूर्वसंयोगापेक्षान् उपलभमानः पश्चात् पश्चादुत्तरोत्तरतन्तुसंयोगे सति अनपेक्षानुपलभते तदास्य पट्टिकाद्यवान्तरं कार्यं पश्यत उत्पद्यमाने कार्यद्रव्ये निष्पन्नानिष्पन्नसंयोगपर्यालोचनया भवति कार्यम् उत्पद्यते कार्यम् इति जायते बुद्धिः

yadā prastāritāṃstantūn pūrvapūrvasaṃyogāpekṣān upalabhamānaḥ paścāt paścāduttarottaratantusaṃyoge sati anapekṣānupalabhate tadāsya paṭṭikādyavāntaraṃ kāryaṃ paśyata utpadyamāne kāryadravye niṣpannāniṣpannasaṃyogaparyālocanayā bhavati kāryam utpadyate kāryam iti jāyate buddhiḥ

10.7.2

यथा चोत्पत्तौ एवं विनाशेऽपि प्रयत्नानन्तरोत्पत्तीनां घटादिद्रव्याणां विनाशे अभूत् इति प्रत्ययस्य भूतप्रत्यक्षाभावात् इत्यादिना कथितत्वाद् इदानीं पारिणामिके शरीरादौ कथ्यते

yathā cotpattau evaṃ vināśe'pi prayatnānantarotpattīnāṃ ghaṭādidravyāṇāṃ vināśe abhūt iti pratyayasya bhūtapratyakṣābhāvāt ityādinā kathitatvād idānīṃ pāriṇāmike śarīrādau kathyate

10.7.3

तत्र विनष्टे

tatra vinaṣṭe

10.8.1

अभूताद् विनष्टादित्यर्थः

abhūtād vinaṣṭādityarthaḥ

10.8.2

पाणिपादग्रीवादीनवयवान् विभक्तानुपलभ्य विनष्टाद् असमवायिकारणात् संयोगाद्विनष्टे कार्ये अभूत्कार्यं शरीराख्यम् इति जायते बुद्धिः

pāṇipādagrīvādīnavayavān vibhaktānupalabhya vinaṣṭād asamavāyikāraṇāt saṃyogādvinaṣṭe kārye abhūtkāryaṃ śarīrākhyam iti jāyate buddhiḥ

10.8.3

विनश्यति पुनः

vinaśyati punaḥ

10.9.1

सति संयोगे चशब्दादसति घातकादिविनाशकारणव्यापारेऽपि केषांचिद् ग्रीवाद्यवयवानामनिवृत्ते संयोगे विभागाच्च पाण्यादीनां विनिवृत्ते कार्यस्य शरीरादेरसमवायाद् विनाशकारणाघ्रातत्वेन प्रचलितत्वाद् विनष्टाविनष्टसंयोगालोचनेन कार्यं नश्यति इति ज्ञानमुत्पद्यते

sati saṃyoge caśabdādasati ghātakādivināśakāraṇavyāpāre'pi keṣāṃcid grīvādyavayavānāmanivṛtte saṃyoge vibhāgācca pāṇyādīnāṃ vinivṛtte kāryasya śarīrāderasamavāyād vināśakāraṇāghrātatvena pracalitatvād vinaṣṭāvinaṣṭasaṃyogālocanena kāryaṃ naśyati iti jñānamutpadyate

10.9.2

अन्ये तु अभूत् कार्यम् इति व्याचक्षते तदयुक्तं तदभिप्रायेणैव कार्यस्य विनष्टत्वात्

anye tu abhūt kāryam iti vyācakṣate tadayuktaṃ tadabhiprāyeṇaiva kāryasya vinaṣṭatvāt

10.9.3

एषा च बुद्धिः

eṣā ca buddhiḥ

10.10.1

शरीरादौ क्वचिदेकस्मिन्नर्थे यदा पाण्यादयोऽवयवाः समवायिन उपलब्धाः अथास्य तेषु एकदेशबुद्धिरुत्पन्ना इदानीं तान् विभज्य विभक्तानुपलभ्य एतस्मिन्नेकदेशिनि अभूत कार्यम् इति ज्ञानोत्पत्तिः

śarīrādau kvacidekasminnarthe yadā pāṇyādayo'vayavāḥ samavāyina upalabdhāḥ athāsya teṣu ekadeśabuddhirutpannā idānīṃ tān vibhajya vibhaktānupalabhya etasminnekadeśini abhūta kāryam iti jñānotpattiḥ

10.10.2

के तेऽवयवा इत्याह

ke te'vayavā ityāha

10.11.1.1

स्वसामान्यविशेषेभ्यः शिरस्त्वादिभ्यो येषु ज्ञानं जायते शिरादयो ऽवयवा इत्यर्थः

svasāmānyaviśeṣebhyaḥ śirastvādibhyo yeṣu jñānaṃ jāyate śirādayo 'vayavā ityarthaḥ

10.11.1.2

कारणबुद्धिस्तु

kāraṇabuddhistu

10.12.1.1

कार्यं द्रव्यं गुणान् कर्म वा समवेतं द्रव्ये पश्यतो द्रव्यं कारणम् इति मुख्या बुद्धिः कार्यस्य जातत्वात्

kāryaṃ dravyaṃ guṇān karma vā samavetaṃ dravye paśyato dravyaṃ kāraṇam iti mukhyā buddhiḥ kāryasya jātatvāt

10.12.1.2

अजाते तु

ajāte tu

Vaiśeṣikasūtravṛtti