2.1.8.2

गोत्वे इति गोत्वावच्छिन्ना व्यक्तिः

gotve iti gotvāvacchinnā vyaktiḥ

2.1.8.3

विषाणं ककुदं सास्ना चास्यास्तीति विषाणी ककुद्मान् सास्नावान्

viṣāṇaṃ kakudaṃ sāsnā cāsyāstīti viṣāṇī kakudmān sāsnāvān

2.1.8.4

प्रान्तशब्देन कटिभागः वाला अस्मिन् धीयन्त इति वालधिशब्देन पुच्छम् प्रान्ते वालधिरस्येति प्रान्तेवालधिः

prāntaśabdena kaṭibhāgaḥ vālā asmin dhīyanta iti vāladhiśabdena puccham prānte vāladhirasyeti prāntevāladhiḥ

2.1.8.5

विषाण्यादिभिः शब्दैस्तद्वत्प्रतिपादकैर् अपि अर्थव्यापाराद् धर्मा एव व्यपदिश्यन्ते

viṣāṇyādibhiḥ śabdaistadvatpratipādakair api arthavyāpārād dharmā eva vyapadiśyante

2.1.8.6

यथा अप्रत्यक्षायां गोव्यक्तौ कथंचिद् गृह्यमाणा विषाणादयो लिङ्गं दृष्टमनुमापकास् तथा

yathā apratyakṣāyāṃ govyaktau kathaṃcid gṛhyamāṇā viṣāṇādayo liṅgaṃ dṛṣṭamanumāpakās tathā

2.1.9.1

स्पर्श उपलभ्यमानो निराश्रयस्यानुपपत्तेर् वायुम् अनुमापयति

sparśa upalabhyamāno nirāśrayasyānupapatter vāyum anumāpayati

2.1.10.1

यदि खल्वयं क्षित्यादिस्पर्शो ऽभविष्यद् गन्धरसरूपैः सहोपलभेमहि न चैवम् तस्मात् पृथिव्यादिव्यतिरिक्तस्य वायोर् लिङ्गम्

yadi khalvayaṃ kṣityādisparśo 'bhaviṣyad gandharasarūpaiḥ sahopalabhemahi na caivam tasmāt pṛthivyādivyatiriktasya vāyor liṅgam

2.1.11.1.1

यः परमाणुस्वभावो वायुः स खल्वद्रव्यवत्त्वात् समवायिकारणरहितत्वाद् द्रव्यम्

yaḥ paramāṇusvabhāvo vāyuḥ sa khalvadravyavattvāt samavāyikāraṇarahitatvād dravyam

2.1.11.1.2

द्रव्यं ह्यद्रव्यमनेकद्रव्यं च

dravyaṃ hyadravyamanekadravyaṃ ca

2.1.12.1.1

क्रियावद् गुणवत् इति द्रव्यलक्षणाद् यत्र क्रिया गुणाश्च समवेताः सोऽपि महान् वायुर्द्रव्यम्

kriyāvad guṇavat iti dravyalakṣaṇād yatra kriyā guṇāśca samavetāḥ so'pi mahān vāyurdravyam

2.1.13.1

परमाणुलक्षणस्य वायोरद्रव्यवत्त्वेन समवायिकारणरहितत्वेन नित्यत्वमुक्तम्

paramāṇulakṣaṇasya vāyoradravyavattvena samavāyikāraṇarahitatvena nityatvamuktam

2.1.14.1.1

तिर्यग्गामिनो वायोर्वायुसंमूर्च्छनेन वाय्वन्तरसंश्लेषेणोर्ध्वगमनं प्रवर्तते तत ऊर्ध्वगमनात् संश्लेषः संश्लेषाद् वायोरनेकत्वमनुमीयते

tiryaggāmino vāyorvāyusaṃmūrcchanena vāyvantarasaṃśleṣeṇordhvagamanaṃ pravartate tata ūrdhvagamanāt saṃśleṣaḥ saṃśleṣād vāyoranekatvamanumīyate

2.1.14.1.2

ननु च

nanu ca

2.1.15.1

यथा अयं गौः इति गोश्चक्षुषा सन्निकर्षे सति प्रत्यक्षेण विषाणादीनि तद्योगितया दृष्टानि कदाचिल्लिङ्गम् नैवं त्वचा वायोः सन्निकर्षे सति अयं वायुरिति प्रत्यक्षेण तद्गुणतया स्पर्श उपलब्धो येनानुपलभ्यमानं कदाचिद् वायुमनुमापयेत्

yathā ayaṃ gauḥ iti goścakṣuṣā sannikarṣe sati pratyakṣeṇa viṣāṇādīni tadyogitayā dṛṣṭāni kadācilliṅgam naivaṃ tvacā vāyoḥ sannikarṣe sati ayaṃ vāyuriti pratyakṣeṇa tadguṇatayā sparśa upalabdho yenānupalabhyamānaṃ kadācid vāyumanumāpayet

2.1.15.2

क्षित्यादिस्पर्शविधर्मत्वादस्य स्पर्शस्य निराश्रयस्य चाभावाद् वायुराश्रय इति चेत्

kṣityādisparśavidharmatvādasya sparśasya nirāśrayasya cābhāvād vāyurāśraya iti cet

2.1.16.1

आकाशादीनामपि परोक्षत्वात् तत्प्रतिषेधेन वायोरेवायं स्पर्श इत्ययं विशेष एतस्मात् सामान्यतोदृष्टान्नावगम्यते

ākāśādīnāmapi parokṣatvāt tatpratiṣedhena vāyorevāyaṃ sparśa ityayaṃ viśeṣa etasmāt sāmānyatodṛṣṭānnāvagamyate

2.1.16.2

विभूनां स्पर्शवत्त्वे भावानां प्रतिघात इति चेत् एवं तर्हि वायोरेवायं भवत्प्रसिद्धस्य स्पर्शो न दशमस्य द्रव्यस्येति कथं ज्ञायते

vibhūnāṃ sparśavattve bhāvānāṃ pratighāta iti cet evaṃ tarhi vāyorevāyaṃ bhavatprasiddhasya sparśo na daśamasya dravyasyeti kathaṃ jñāyate

2.1.17.1.1

तस्माद् वायुरस्तीति वाक्यमागमिकं प्रवादमात्रमित्यर्थः

tasmād vāyurastīti vākyamāgamikaṃ pravādamātramityarthaḥ

2.1.17.1.2

नैतत्

naitat

2.1.18.1.1

अस्मदादीनां सकाशाद् यो भगवान् विज्ञानादिभिर् विशिष्टो महेश्वरस्तदीयं संज्ञाप्रणयनं नवानामेव द्रव्याणां भावे लिङ्गम् दशमस्य संज्ञानभिधानात्

asmadādīnāṃ sakāśād yo bhagavān vijñānādibhir viśiṣṭo maheśvarastadīyaṃ saṃjñāpraṇayanaṃ navānāmeva dravyāṇāṃ bhāve liṅgam daśamasya saṃjñānabhidhānāt

Vaiśeṣikasūtravṛtti