3.1.12.1.3

चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः शशो विषाणी इति साध्येऽसिद्धं विषाणित्वम् पक्षेऽवर्तमानत्वात्

caśabdo'nuktasamuccayārthaḥ śaśo viṣāṇī iti sādhye'siddhaṃ viṣāṇitvam pakṣe'vartamānatvāt

3.1.12.1.4

प्रसङ्गादेतदुक्तम्

prasaṅgādetaduktam

3.1.12.1.5

किंच

kiṃca

3.1.13.1.1

चतुष्टयसन्निकर्षाद् यदुत्पद्यते ज्ञानाख्यं कार्यं तद् अन्यद्धेत्वन्तरम् आत्मज्ञापकमस्तीति

catuṣṭayasannikarṣād yadutpadyate jñānākhyaṃ kāryaṃ tad anyaddhetvantaram ātmajñāpakamastīti

3.1.13.1.2

ज्ञानस्य समवायिकारणापेक्षित्वं कार्यत्वाद् घटवत्

jñānasya samavāyikāraṇāpekṣitvaṃ kāryatvād ghaṭavat

3.1.14.1.1

प्रत्यगात्मेति शरीरम्

pratyagātmeti śarīram

3.1.14.1.2

शरीरे प्रवृत्तिनिवृत्ती दृष्टे आत्मानम् अनुमापयतः

śarīre pravṛttinivṛttī dṛṣṭe ātmānam anumāpayataḥ

3.1.14.1.3

शरीरं प्रयत्नवता अधिष्ठितं हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्तिमत्त्वाद् घटवत्

śarīraṃ prayatnavatā adhiṣṭhitaṃ hitāhitapravṛttinivṛttimattvād ghaṭavat

3.2.1.1

आत्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे यदभावाज्ज्ञानं न भवति यद्भावे च भवति तन्मनः

ātmendriyārthānāṃ sannikarṣe yadabhāvājjñānaṃ na bhavati yadbhāve ca bhavati tanmanaḥ

3.2.1.2

एवं ज्ञानोत्पत्त्यनुत्पत्ती मनसो लिङ्गम्

evaṃ jñānotpattyanutpattī manaso liṅgam

3.2.1.3

गुणाः संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्काराः

guṇāḥ saṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvasaṃskārāḥ

3.2.2.1

यथा अद्रव्यवत्त्वात् परमाणुवायोर्द्रव्यत्वं नित्यत्वं च एवं मनसः

yathā adravyavattvāt paramāṇuvāyordravyatvaṃ nityatvaṃ ca evaṃ manasaḥ

3.2.3.1

बहुषु कार्येषु ज्ञेयेषु च युगपत् प्रयत्ना ज्ञानानि वा न प्रादुर्भवन्तीत्यतः प्रयत्नज्ञानायौगपद्यादेकं मनः प्रतिशरीरं मूर्तमस्पर्शं निरवयवं नित्यमणु आशुचारीति

bahuṣu kāryeṣu jñeyeṣu ca yugapat prayatnā jñānāni vā na prādurbhavantītyataḥ prayatnajñānāyaugapadyādekaṃ manaḥ pratiśarīraṃ mūrtamasparśaṃ niravayavaṃ nityamaṇu āśucārīti

3.2.4.1

प्राणापाननिमेषोन्मेषा मनोगतिश्च प्रयत्नकार्यत्वादात्मनो लिङ्गम् जीवनमदृष्टकार्यत्वात् इन्द्रियान्तरविकाराः स्मृतिप्रभवत्वात् सुखादयो गुणत्वात्

prāṇāpānanimeṣonmeṣā manogatiśca prayatnakāryatvādātmano liṅgam jīvanamadṛṣṭakāryatvāt indriyāntaravikārāḥ smṛtiprabhavatvāt sukhādayo guṇatvāt

3.2.4.2

तिर्यक्पवनस्य वायोर् देहस्थितस्य यत् प्राणापानकर्म तत्प्रयत्नकार्यम् शरीरपरिगृहीतवायुविषयत्वे सति विकृतत्वात् भस्त्रापरिगृहीतवायुकर्मवत्

tiryakpavanasya vāyor dehasthitasya yat prāṇāpānakarma tatprayatnakāryam śarīraparigṛhītavāyuviṣayatve sati vikṛtatvāt bhastrāparigṛhītavāyukarmavat

3.2.4.3

निमेषोन्मेषक्रियापि प्रयत्नकार्या निमेषोन्मेषक्रियाशब्दवाच्यत्वात् दारुयन्त्रनिमेषोन्मेषक्रियावत्

nimeṣonmeṣakriyāpi prayatnakāryā nimeṣonmeṣakriyāśabdavācyatvāt dāruyantranimeṣonmeṣakriyāvat

3.2.4.4

मनसा संयोग आत्मनो ऽदृष्टापेक्षो जीवनम् शरीरवृद्ध्यादि तत्कार्यम् अपि जीवनम् शरीरं प्रयत्नवताधिष्ठितं वृद्धिक्षतभग्नसंरोहणनिमित्तत्वात् जीर्णगृहवत्

manasā saṃyoga ātmano 'dṛṣṭāpekṣo jīvanam śarīravṛddhyādi tatkāryam api jīvanam śarīraṃ prayatnavatādhiṣṭhitaṃ vṛddhikṣatabhagnasaṃrohaṇanimittatvāt jīrṇagṛhavat

3.2.4.5

इन्द्रियान्तरं प्रति मनसो गमनं मनोगतिः प्रयत्नकार्या अभिमतप्रदेशसम्बन्धनिमित्तत्वात् पेलकक्रियावत् सा हि दारकप्रयत्नकृता

indriyāntaraṃ prati manaso gamanaṃ manogatiḥ prayatnakāryā abhimatapradeśasambandhanimittatvāt pelakakriyāvat sā hi dārakaprayatnakṛtā

3.2.4.6

रूपालोचनसंस्कारव्यक्तिरसस्मरणप्रयत्नमनःक्रियारसनमनःसम्बन्धरसनविकाराणां पूर्वस्य पूर्वस्य कारणत्वादुत्पत्तिः ज्ञप्तिस् तु वैपरीत्येन उत्तरोत्तरस्मात् पूर्वस्य पूर्वस्य स्मरणेन आत्मा अनुमीयते

rūpālocanasaṃskāravyaktirasasmaraṇaprayatnamanaḥkriyārasanamanaḥsambandharasanavikārāṇāṃ pūrvasya pūrvasya kāraṇatvādutpattiḥ jñaptis tu vaiparītyena uttarottarasmāt pūrvasya pūrvasya smaraṇena ātmā anumīyate

3.2.4.7

न स्मृतिरिन्द्रियाणामन्येन दृष्टेऽर्थेऽन्यस्य

na smṛtirindriyāṇāmanyena dṛṣṭe'rthe'nyasya

Vaiśeṣikasūtravṛtti