35.46

देशप्रकृतिसात्म्ये तु विपरीतो ऽचिरोत्थितः

deśaprakṛtisātmye tu viparīto 'cirotthitaḥ

35.46.2

संपत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा

saṃpattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā

35.47

केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः

kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ

35.47.2

अतो ऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात् कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः

ato 'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ

35.48

क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत्

kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet

35.48.2

पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासंकरो हितः

pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṃkaro hitaḥ

35.49

गुणालाभे ऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता

guṇālābhe 'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā

35.49.2

कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि

kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi

35.50

य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान्

ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān

35.50.2

स मृत्युपाशान् जगतो गदौघान् छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन

sa mṛtyupāśān jagato gadaughān chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena

36.1

अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto bhūmipravibhāgīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

36.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

36.3

श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिर् अनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधार्थं परीक्षेत

śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhir anupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhārthaṃ parīkṣeta

36.3.2

तस्यां जातम् अपि कृमिविषशस्त्रातपपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैर् अनुपहतमेकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः

tasyāṃ jātam api kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair anupahatamekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ

36.4

विशेषतस्तु तत्र अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा स्निग्धा शीतलासन्नोदका स्निग्धशस्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाम्बुगुणभूयिष्ठा नानावर्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुरूक्षकोटराल्परसवृक्षप्रायानिलगुणभूयिष्ठा मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतो ऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा

viśeṣatastu tatra aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā snigdhā śītalāsannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā nānāvarṇā laghvaśmavatī praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanurūkṣakoṭarālparasavṛkṣaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato 'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā

36.5

अत्र केचिदाहुराचार्याः प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासंख्यं मूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्य् आददीतेति तत्तु न सम्यक् सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः

atra kecidāhurācāryāḥ prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyaṃ mūlapatratvakkṣīrasāraphalāny ādadīteti tattu na samyak saumyāgneyatvājjagataḥ

36.5.2

सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीताग्नेयान्याग्नेयेषु एवमव्यापन्नगुणानि भवन्ति

saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadītāgneyānyāgneyeṣu evamavyāpannaguṇāni bhavanti

36.5.3

सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्धशीतानि जायन्ते

saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante

36.5.4

एतेन शेषं व्याख्यातम्

etena śeṣaṃ vyākhyātam

36.6

तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्रव्याण्याददीत अग्न्याकाशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्रव्याणि उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागान्य् आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि एवं बलवत्तराणि भवन्ति

tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāny ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni evaṃ balavattarāṇi bhavanti

Suśrutasaṃhitā