31.26.2

येषां वापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम्

yeṣāṃ vāpi ratirnāsti yātāraste yamālayam

31.27

ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः

jvarātisāraśophāḥ syuryasyānyonyāvasādinaḥ

31.27.2

प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम्

prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitum

31.28

क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर् मिष्टैर् हितैस्तथा

kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair miṣṭair hitaistathā

31.28.2

न शाम्यतो ऽन्नपानैश् च तस्य मृत्युरुपस्थितः

na śāmyato 'nnapānaiś ca tasya mṛtyurupasthitaḥ

31.29

प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम्

pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam

31.29.2

पिपासा बलहानिश् च तस्य मृत्युरुपस्थितः

pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyurupasthitaḥ

31.30

विषमेणोपचारेण कर्मभिश् च पुराकृतैः

viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ

31.30.2

अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत्

anityatvācca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet

31.31

प्रेता भूताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च

pretā bhūtāḥ piśācāśca rakṣāṃsi vividhāni ca

31.31.2

मरणाभिमुखं नित्यम् उपसर्पन्ति मानवम्

maraṇābhimukhaṃ nityam upasarpanti mānavam

31.32

तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया

tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā

31.32.2

तस्मान् मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषाम्

tasmān moghāḥ kriyāḥ sarvā bhavantyeva gatāyuṣām

32.1

अथातः स्वभावविप्रतिपत्तिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svabhāvavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

32.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

32.3

स्वभावप्रसिद्धानां शरीरैकदेशानाम् अन्यभावित्वं मरणाय

svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānām anyabhāvitvaṃ maraṇāya

32.3.2

तद्यथा शुक्लानां कृष्णत्वं कृष्णानां शुक्लता रक्तानामन्यवर्णत्वं स्थिराणां मृदुत्वं मृदूनां स्थिरता चलानामचलत्वम् अचलानां चलता पृथूनां संक्षिप्तत्वं संक्षिप्तानां पृथुता दीर्घानां ह्रस्वत्वं ह्रस्वानां दीर्घता अपतनधर्मिणां पतनधर्मित्वं पतनधर्मिणाम् अपतनधर्मित्वम् अकस्माच् च शैत्यौष्ण्यस्नैग्ध्यरौक्ष्यप्रस्तम्भवैवर्ण्यावसादनं चाङ्गानाम्

tadyathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ śuklatā raktānāmanyavarṇatvaṃ sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ mṛdūnāṃ sthiratā calānāmacalatvam acalānāṃ calatā pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutā dīrghānāṃ hrasvatvaṃ hrasvānāṃ dīrghatā apatanadharmiṇāṃ patanadharmitvaṃ patanadharmiṇām apatanadharmitvam akasmāc ca śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ cāṅgānām

32.4

स्वेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरैकदेशानाम् अवस्रस्तोत्क्षिप्तभ्रान्तावक्षिप्तपतितविमुक्तनिर्गतान्तर्गतगुरुलघुत्वानि प्रवालवर्णव्यङ्गप्रादुर्भावो वाप्यकस्मात् सिराणां च दर्शनं ललाटे नासावंशे वा पिडकोत्पत्तिः ललाटे प्रभातकाले स्वेदः नेत्ररोगाद्विना वाश्रुप्रवृत्तिः गोमयचूर्णप्रकाशस्य वा रजसो दर्शनमुत्तमाङ्गे निलयनं वा कपोतकङ्ककाकप्रभृतीनां मूत्रपुरीषवृद्धिर् अभुञ्जानानां तत्प्रणाशो भुञ्जानानां वा स्तनमूलहृदयोरःसु च शूलोत्पत्तयः मध्ये शूनत्वमन्तेषु परिम्लायित्वं विपर्ययो वा तथार्धाङ्गे श्वयथुः शोषो ऽङ्गपक्षयोर् वा नष्टहीनविकलविकृतस्वरता वा विवर्णपुष्पप्रादुर्भावो वा दन्तमुखनखशरीरेषु यस्य वाप्सु कफपुरीषरेतांसि निमज्जन्ति यस्य वा दृष्टिमण्डले भिन्नविकृतानि रूपाण्यालोक्यन्ते स्नेहाभ्यक्तकेशाङ्ग इव यो भाति यश् च दुर्बलो भक्तद्वेषातिसाराभ्यां पीड्यते कासमानश् च तृष्णाभिभूतः क्षीणश् छर्दिभक्तद्वेषयुक्तः सफेनपूयरुधिरोद्वामी हतस्वरः शूलाभिपन्नश् च मनुष्यः शूनकरचरणवदनः क्षीणो ऽन्नद्वेषी स्रस्तपिण्डिकांसपाणिपादो ज्वरकासाभिभूतः यस्तु पूर्वाह्णे भुक्तम् अपराह्णे छर्दयत्यविदग्धमतिसार्यते वा ज्वरकासाभिभूतः स श्वासान्म्रियते बस्तवद्विलपन् यश् च भूमौ पतति स्रस्तमुष्कः स्तब्धमेढ्रो भग्नग्रीवः प्रनष्टमेहनश् च मनुष्यः प्राग्विशुष्यमाणहृदय आर्द्रशरीरः यश् च लोष्टं लोष्टेनाभिहन्ति काष्ठं काष्ठेन तृणानि वा छिनत्ति अधरोष्ठं दशति उत्तरोष्ठं वा लेढि आलुञ्चति वा कर्णौ केशांश् च देवद्विजगुरुसुहृद्वैद्यांश् च द्वेष्टि यस्य वक्रानुवक्रगा ग्रहा गर्हितस्थानगताः पीडयन्ति जन्मर्क्षं वा यस्योल्काशनिभ्यामभिहन्यते होरा वा गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावो वेति

svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānām avasrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vāpyakasmāt sirāṇāṃ ca darśanaṃ lalāṭe nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ lalāṭe prabhātakāle svedaḥ netrarogādvinā vāśrupravṛttiḥ gomayacūrṇaprakāśasya vā rajaso darśanamuttamāṅge nilayanaṃ vā kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣavṛddhir abhuñjānānāṃ tatpraṇāśo bhuñjānānāṃ vā stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ madhye śūnatvamanteṣu parimlāyitvaṃ viparyayo vā tathārdhāṅge śvayathuḥ śoṣo 'ṅgapakṣayor vā naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā dantamukhanakhaśarīreṣu yasya vāpsu kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti yasya vā dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇyālokyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaś ca durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate kāsamānaś ca tṛṣṇābhibhūtaḥ kṣīṇaś chardibhaktadveṣayuktaḥ saphenapūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaś ca manuṣyaḥ śūnakaracaraṇavadanaḥ kṣīṇo 'nnadveṣī srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo jvarakāsābhibhūtaḥ yastu pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe chardayatyavidagdhamatisāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ sa śvāsānmriyate bastavadvilapan yaś ca bhūmau patati srastamuṣkaḥ stabdhameḍhro bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaś ca manuṣyaḥ prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārdraśarīraḥ yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tṛṇāni vā chinatti adharoṣṭhaṃ daśati uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi āluñcati vā karṇau keśāṃś ca devadvijagurusuhṛdvaidyāṃś ca dveṣṭi yasya vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti janmarkṣaṃ vā yasyolkāśanibhyāmabhihanyate horā vā gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo veti

32.5

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

32.5.2

चिकित्स्यमानः सम्यक् च विकारो यो ऽभिवर्धते

cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo 'bhivardhate

Suśrutasaṃhitā