23.3.2

तत्र वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति प्राणवतां वेदनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर् न ग्लानिरुत्पद्यते सत्त्ववतां दारुणैर् अपि क्रियाविशेषैर् न व्यथा भवति तस्माद् एतेषां सुखसाधनीयतमाः

tatra vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhir na glānirutpadyate sattvavatāṃ dāruṇair api kriyāviśeṣair na vyathā bhavati tasmād eteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ

23.4

त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः

ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ

23.5

स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोशोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः

sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakośodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā vraṇāḥ

23.6

अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसंधिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनो ऽन्तःशल्याश् च दुश्चिकित्स्याः अधोभागाश् चोर्ध्वभागनिर्वाहिणो रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश् च भगन्दरम् अपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम्

akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasaṃdhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ adhobhāgāś cordhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram api cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam

23.7

कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम्

kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām

23.7.2

व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः

vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ

23.8

अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसंनिरुद्धगुदजठरग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश् च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते शर्करा सिकतामेहो वातकुण्डलिकाष्ठीला दन्तशर्करोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश् च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश् च याप्याः

avapāṭikāniruddhaprakaśasaṃniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikāṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāś ca dantaveṣṭā visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaś ca yāpyāḥ

23.9

साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā

23.9.2

घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्

ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

23.10

यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम्

yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam

23.10.2

क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति

kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati

23.11

प्राप्ता क्रिया धारयति याप्यव्याधितम् आतुरम्

prāptā kriyā dhārayati yāpyavyādhitam āturam

23.11.2

प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः

prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ

23.12

अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनो ऽन्तःपूयवेदनावन्तो ऽश्वापानवद् उद्वृत्तौष्ठाः केचित् कठिना गोशृङ्गवद् उन्नतमृदुमांसप्ररोहाः अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस् तनुशीतपिच्छिलस्राविणो वा मध्योन्नताः केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः वसामेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश् च दोषसमुत्थाः पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश् च कोष्ठस्थाः त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः क्षीणमांसानां च सर्वतोगतयश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः सशब्दवातवाहिनश् च शिरःकण्ठस्थाः क्षीणमांसानां च पूयरक्तनिर्वाहिणो ऽरोचकाविपाककासश्वासोपद्रवयुक्ताः भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति

ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥ māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino 'ntaḥpūyavedanāvanto 'śvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavad unnatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇas tanuśītapicchilasrāviṇo vā madhyonnatāḥ kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaś ca doṣasamutthāḥ pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca sarvatogatayaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo 'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ bhinne vā śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti

23.13

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

23.13.2

वसां मेदो ऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत्

vasāṃ medo 'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet

23.13.3

आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसंभवः

āgantustu vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasaṃbhavaḥ

23.14

अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते

amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite

23.14.2

विकारो यो ऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम्

vikāro yo 'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam

23.15

क्रमेणोपचयं प्राप्य धातूननुगतः शनैः

krameṇopacayaṃ prāpya dhātūnanugataḥ śanaiḥ

Suśrutasaṃhitā