21.24.2

पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति

pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati

21.25

पित्तप्रकोपणैर् एव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिर् आहारैर् दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर् विशेषैर् असृक्

pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhir āhārair divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir viśeṣair asṛk

21.26

यस्माद्रक्तं विना दोषैर् न कदाचित् प्रकुप्यति

yasmādraktaṃ vinā doṣair na kadācit prakupyati

21.26.2

तस्मात् तस्य यथादोषं कालं विद्यात्

tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyāt

21.27

तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसंचरणाम्लिकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश् च

teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś ca

21.27.2

तत्र द्वितीयः क्रियाकालः

tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ

21.28

अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः तेषामेभिर् आतङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो

ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣāmebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro

21.28.2

तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः

teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ

21.28.3

स हि रजोभूयिष्ठः रजश् च प्रवर्तकं सर्वभावानाम्

sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ rajaś ca pravartakaṃ sarvabhāvānām

21.28.4

यथा महानुदकसंचयो ऽतिवृद्धः सेतुम् अवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वानेकधा प्रसरन्ति

yathā mahānudakasaṃcayo 'tivṛddhaḥ setum avadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vānekadhā prasaranti

21.28.5

तद्यथा वातः पित्तं श्लेष्मा शोणितं वातपित्ते वातश्लेष्माणौ पित्तश्लेष्माणौ वातशोणिते पित्तशोणिते श्लेष्मशोणिते वातपित्तशोणितानि वातश्लेष्मशोणितानि पित्तश्लेष्मशोणितानि वातपित्तकफाः वातपित्तकफशोणितानि इत्य् एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति

tadyathā vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ity evaṃ pañcadaśadhā prasaranti

21.29

कृत्स्ने ऽर्धे ऽवयवे वापि यत्राङ्गे कुपितो भृशम्

kṛtsne 'rdhe 'vayave vāpi yatrāṅge kupito bhṛśam

21.29.2

दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति

doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati

21.30

नात्यर्थं कुपितश् चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति

nātyarthaṃ kupitaś cāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati

21.30.2

निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति

niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati

21.31

तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत् कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् एष क्रियाविभागः

tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa kriyāvibhāgaḥ

21.32

एवं प्रकुपितानां प्रसरतां च वायोर् विमार्गगमनाटोपौ ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश् चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति तत्र तृतीयः क्रियाकालः

evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyor vimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiś ceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ

21.33

अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः

ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ

21.33.2

एवं प्रकुपिताः तांस्तान् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति

evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti

21.33.3

ते यदोदरसंनिवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्मविद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविषूचिकातिसारप्रभृतीन् जनयन्ति वस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन् वृषणगता वृद्धीः मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन् गुदगता भगंदरार्शःप्रभृतीन् ऊर्ध्वजत्रुगतास् तूर्ध्वजान् त्वङ्मांसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश् च मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन् अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन् पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन् सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन् तेषामेवमभिनिविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः तं

te yadodarasaṃniveśaṃ kurvanti tadā gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhaviṣūcikātisāraprabhṛtīn janayanti vastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagaṃdarārśaḥprabhṛtīn ūrdhvajatrugatās tūrdhvajān tvaṅmāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃś ca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ

Suśrutasaṃhitā