40.40.2

शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते

śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirecite

40.41

हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत्

hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret

40.41.2

सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत्

samyagviśuddhe śirasi sarpirnasyaṃ niṣecayet

40.42

एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः

ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā saptāhaṃ vā punaḥ punaḥ

40.42.2

एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते

ekaviṃśatirātraṃ vā yāvadvā sādhu manyate

40.43

मारुतेनाभिभूतस्य वात्यन्तं यस्य देहिनः

mārutenābhibhūtasya vātyantaṃ yasya dehinaḥ

40.43.2

द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता

dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā

40.44

अवपीडस्तु शिरोविरेचनवद् अभिष्यण्णसर्पदष्टविसंज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणाम् अन्यतमम् अवपिष्यावपीड्य च शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानाम् अन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात्

avapīḍastu śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyācchirovirecanadravyāṇām anyatamam avapiṣyāvapīḍya ca śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānām anyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt

40.45

कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम्

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām

40.45.2

शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः

śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ

40.46

चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत्

cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet

40.47

नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवान् अपतर्पितो ऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवो ऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत्

nasyena parihartavyo bhuktavān apatarpito 'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī pītasnehodakamadyadravo 'jīrṇī dattabastiḥ kruddho garārtastṛṣitaḥ śokābhibhūtaḥ śrānto bālo vṛddho vegāvarodhitaḥ śiraḥsnātukāmaśceti anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet

40.48

तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानाद् अतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतो ऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः

tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānād atipravilambitaśirasa ucchiṅghato vicalato 'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānācca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ

40.49

भवतश्चात्र

bhavataścātra

40.49.2

नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः

nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ

40.49.3

दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम्

doṣotkleśāt kṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam

40.50

दोषोत्क्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः

doṣotkleśanimittāstu jayecchamanaśodhanaiḥ

40.50.2

अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम्

atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam

40.51

प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयस् तद्यथा तल्पोत्थितेन प्रक्षालितदन्तेन गृहान्निर्गच्छता व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते भुक्तवता छर्दितवता दिवास्वप्नोत्थितेन सायं चेति

pratimarśaścaturdaśasu kāleṣūpādeyas tadyathā talpotthitena prakṣālitadantena gṛhānnirgacchatā vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena mūtroccārakavalāñjanānte bhuktavatā charditavatā divāsvapnotthitena sāyaṃ ceti

40.52

तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलम् उपहन्ति मनःप्रसादं च करोति प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रमम् उपहन्ति मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति

tatra talpotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāvupacitaṃ nāsāsrotogataṃ malam upahanti manaḥprasādaṃ ca karoti prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ vadanasaugandhyaṃ cāpādayati gṛhānnirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ klinnatayā rajodhūmo vā na bādhate vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramam upahanti mūtroccārānte sevito dṛṣṭergurutvamapanayati kavalāñjanānte sevito dṛṣṭiṃ prasādayati bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ laghutāṃ cāpādayati vāntenāsevitaḥ srotovilagnaṃ śleṣmāṇamapohya bhaktākāṅkṣāmāpādayati divāsvapnotthitenāsevito nidrāśeṣaṃ gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃ janayati sāyaṃ cāsevitaḥ sukhanidrāprabodhaṃ ceti

Suśrutasaṃhitā