21.13.2

आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः

āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ

21.14

स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणानुग्रहं करोति उरःस्थस् त्रिकसंधारणम् आत्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते शिरःस्थः स्नेहसंतर्पणाधिकृतत्वाद् इन्द्रियाणाम् आत्मवीर्येणानुग्रहं करोति संधिस्थस्तु श्लेष्मा सर्वसंधिसंश्लेषात् सर्वसंध्यनुग्रहं करोति

sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇānugrahaṃ karoti uraḥsthas trikasaṃdhāraṇam ātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiraḥsthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryeṇānugrahaṃ karoti saṃdhisthastu śleṣmā sarvasaṃdhisaṃśleṣāt sarvasaṃdhyanugrahaṃ karoti

21.15

श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च

śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca

21.15.2

मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवणः स्मृतः

madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ

21.16

शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ तच् च प्रागभिहितं तत्रस्थम् एव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति

śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tac ca prāgabhihitaṃ tatrastham eva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti

21.17

अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः

anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ

21.17.2

शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत्

śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat

21.18

एतानि खलु दोषस्थानानि एषु संचीयन्ते दोषाः

etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ

21.18.2

प्राक् संचयहेतुरुक्तः

prāk saṃcayaheturuktaḥ

21.18.3

तत्र संचितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश् चेति लिङ्गानि भवन्ति

tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaś ceti liṅgāni bhavanti

21.18.4

तत्र प्रथमः क्रियाकालः

tatra prathamaḥ kriyākālaḥ

21.19

अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः

ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ

21.19.2

तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरणगजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोर् अदूषश्यामाकनीवारमुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर् विशेषैर्

tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakor adūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir viśeṣair

21.20

स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः

sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ

21.20.2

प्रत्यूषस्य् अपराह्णे तु जीर्णे ऽन्ने च प्रकुप्यति

pratyūṣasy aparāhṇe tu jīrṇe 'nne ca prakupyati

21.21

क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाकगोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं

pittaṃ prakopamāpadyate

21.22

तदुष्णैर् उष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः

taduṣṇair uṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ

21.22.2

मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति

madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati

21.23

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कटमाषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणालकसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा

śleṣmā prakopamāpadyate

21.24

स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः

sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ

Suśrutasaṃhitā