21.3.2

तैर् एवाव्यापन्नैर् अधोमध्योर्ध्वसंनिविष्टैः शरीरमिदं धार्यते ऽगारम् इव स्थूणाभिस् तिसृभिर् अतश् च त्रिस्थूणमाहुरेके

tair evāvyāpannair adhomadhyordhvasaṃniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate 'gāram iva sthūṇābhis tisṛbhir ataś ca tristhūṇamāhureke

21.3.3

त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः

ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ

21.3.4

तदेभिर् एव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्य् अविरहितं शरीरं भवति

tadebhir eva śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣvapy avirahitaṃ śarīraṃ bhavati

21.4

भवति चात्र

bhavati cātra

21.4.2

नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात्

narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt

21.4.3

शोणिताद् अपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते

śoṇitād api vā nityaṃ deha etaistu dhāryate

21.5

तत्र वा गतिगन्धनयोर् इति धातुः तप संतापे श्लिष आलिङ्गने एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर् वातः पित्तं श्लेष्मेति च

tatra vā gatigandhanayor iti dhātuḥ tapa saṃtāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca

21.6

दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य आमाशयः श्लेष्मणः

doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ

21.7

अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते

ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante

21.7.2

तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस् त्वक् पूर्वोक्तं च श्लेष्मणस्तूरःशिरःकण्ठसंधय इति पूर्वोक्तं च एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम्

tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭis tvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasaṃdhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām

21.8

विसर्गादानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा

visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā

21.8.2

धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा

dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā

21.9

तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्यो ऽग्निः आहोस्वित् पित्तमेवाग्निर् इति

tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo 'gniḥ āhosvit pittamevāgnir iti

21.9.2

अत्रोच्यते न खलु पित्तव्यतिरेकादन्यो ऽग्निरुपलभ्यते आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेष्व् अग्निवद् उपचारः क्रियते ऽन्तरग्निरिति क्षीणे ह्य् अग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगादतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगादागमाच् च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्यो ऽग्निर् इति

atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo 'gnirupalabhyate āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣv agnivad upacāraḥ kriyate 'ntaragniriti kṣīṇe hy agniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamāc ca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo 'gnir iti

21.10

तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि तत्रस्थम् एव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणानुग्रहं करोति तस्मिन् पित्ते पाचको ऽग्निरिति संज्ञा यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जको ऽग्निरिति संज्ञा स रसस्य रागकृदुक्तः यत् पित्तं हृदयसंस्थं तस्मिन् साधको ऽग्निरिति संज्ञा सो ऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृद् उक्तः यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचको ऽग्निरिति संज्ञा स रूपग्रहणाधिकृतः यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजको ऽग्निरिति संज्ञा सो ऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहावलेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः

taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrastham eva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇānugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako 'gniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako 'gniriti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako 'gniriti saṃjñā so 'bhiprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako 'gniriti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako 'gniriti saṃjñā so 'bhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ

21.11

पित्तं तीक्ष्णं द्रवम् पूति नीलं पीतं तथैव च

pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca

21.11.2

उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लम् एव च

uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlam eva ca

21.12

अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः

ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ

21.12.2

तत्र आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वाद् ऊर्ध्वगतित्वात् तेजसश्चन्द्र इव आदित्यस्य स चतुर्विधस्याहारस्याधारः स च तत्रौदकैर् गुणैर् आहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसंघातः सुखजरश् च भवति

tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaścandra iva ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇair āhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraś ca bhavati

21.13

माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच् च प्रक्लेदित्वात्तथैव च

mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāttathaiva ca

Suśrutasaṃhitā