20.11

द्वयोर् अन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः

dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ

20.11.2

दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततो ऽहितम्

dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam

20.12

एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु

evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu

20.12.2

एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा

ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā

20.13

अतो ऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः नवविरूढधान्यैर् वसामधुपयोगुडमाषैर् वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत् न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाश्नीयात् बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं मधु चोष्णोदकानुपानं पित्तेन चाममांसानि सुराकृशरापायसांश् च नैकध्यं सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं मत्स्यैः सहेक्षुविकारान् गुडेन काकमाचीं मधुना मूलकं गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं क्षीरेण मूलकमाम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च सर्वांश् च मत्स्यान् पयसा विशेषेण चिलिचिमं कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा प्राक् पयसः पयसो ऽन्ते वा

ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ navavirūḍhadhānyair vasāmadhupayoguḍamāṣair vā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vāśnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ madhu coṣṇodakānupānaṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ matsyaiḥ sahekṣuvikārān guḍena kākamācīṃ madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa mūlakamāmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca sarvāṃś ca matsyān payasā viśeṣeṇa cilicimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā prāk payasaḥ payaso 'nte vā

20.14

अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात् कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश् चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात् कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः मधु चोष्णैर् उष्णे वा मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां भासम् अङ्गारशूल्यं नाश्नीयाद् इति

ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇair uṣṇe vā matsyaparipacane śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ bhāsam aṅgāraśūlyaṃ nāśnīyād iti

20.15

अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात् स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषाद् आन्तरीक्षोदकानुपानौ

ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣād āntarīkṣodakānupānau

20.16

अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश् च विरुद्धानि वक्ष्यामः तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ मधुरलवणौ च मधुरकटुकौ च सर्वतः मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां मधुरकषायौ च अम्ललवणौ रसतः अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम् अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च तिक्तकषायौ रसतः

ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca sarvataḥ madhuratiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyau ca amlalavaṇau rasataḥ amlakaṭukau rasavipākābhyām amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ

20.17

तरतमयोगयुक्तांश् च भावान् अतिरूक्षान् अतिस्निग्धान् अत्युष्णान् अतिशीतान् इत्येवमादीन् विवर्जयेत्

taratamayogayuktāṃś ca bhāvān atirūkṣān atisnigdhān atyuṣṇān atiśītān ityevamādīn vivarjayet

20.18

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

20.18.2

विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानि च

viruddhānyevamādīni vīryato yāni kāni ca

20.18.3

तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम्

tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ vidyāddhitāhitam

20.19

व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति

vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati

20.19.2

विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानो ऽनात्मवान्नरः

viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavānnaraḥ

20.20

यत्किंचिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत्

yatkiṃciddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna nirharet

20.20.2

रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते

rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate

20.21

विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम्

viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam

20.21.2

वमनं शमनं वापि पूर्वं वा हितसेवनम्

vamanaṃ śamanaṃ vāpi pūrvaṃ vā hitasevanam

20.22

सात्म्यतो ऽल्पतया वापि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च

sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca

20.22.2

स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्

snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet

Suśrutasaṃhitā