19.35.3

व्रणी वैद्यवशे तिष्ठन् शीघ्रं व्रणमपोहति

vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhan śīghraṃ vraṇamapohati

19.36

व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागरात्

vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt

19.36.2

तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्

tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt

19.37

एवंवृत्तसमाचारो व्रणी सम्पद्यते सुखी

evaṃvṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī

19.37.2

आयुश्च दीर्घमाप्नोति धन्वन्तरिवचो यथा

āyuśca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā

20.1

अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

20.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

20.3

यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किंचिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वास्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते

yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiṃciddravyamekāntena hitamahitaṃ vāstīti kecidācāryā bruvate

20.3.2

तत्तु न सम्यक्

tattu na samyak

20.3.3

इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति

iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti

20.4

तत्र एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यग्निक्षारविषादीनि संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यम् इति

tatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyagnikṣāraviṣādīni saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyam iti

20.5

अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते तद्यथा रक्तशलिषष्टिककङ्गुकमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलमनीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमवेणुयवादय एणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकादीनां मांसानि मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाः चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः गव्यं घृतं सैन्धवदाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां

ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga upadiśyate tadyathā raktaśaliṣaṣṭikakaṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalamanīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmaveṇuyavādaya eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikādīnāṃ māṃsāni mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāḥ cillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ

20.6

तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश् चैकान्ततः

tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś caikāntataḥ

20.7

एकान्तहितान्येकान्ताहितानि च प्रागुपदिष्टानि हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत्पित्तस्यापथ्यम् इति

ekāntahitānyekāntāhitāni ca prāgupadiṣṭāni hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyam iti

20.8

संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति

saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti

20.8.2

तद्यथा वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश् च नैकध्यमश्नीयात्

tadyathā vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃś ca naikadhyamaśnīyāt

20.9

रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान्

rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān

20.9.2

अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत्

avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet

20.10

अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम्

avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam

20.10.2

द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे

dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe

Suśrutasaṃhitā