1.37

शरीरपतितानां तु शारीरवद् उपक्रमः

śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ

1.37.2

मानसानां तु शब्दादिरिष्टो वर्गः सुखावहः

mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ

1.38

एवम् एतत् पुरुषो व्याधिर् औषधं क्रियाकाल इति चतुष्टयं समासेन व्याख्यातम् तत्र पुरुषग्रहणात् तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिर् उक्तस् तदङ्गप्रत्यङ्गविकल्पाश् च त्वङ्मांसास्थिसिरास्नायुप्रभृतयः व्याधिग्रहणाद् वातपित्तकफशोणितसंनिपातवैषम्यनिमित्ताः सर्व एव व्याधयो व्याख्याताः ओषधग्रहणाद् द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकानाम् आदेशः क्रियाग्रहणाच्छेद्यादीनि स्नेहादीनि च कर्माणि व्याख्यातानि कालग्रहणात् सर्वक्रियाकालानाम् आदेशः

evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam tatra puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktas tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasaṃnipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ kriyāgrahaṇācchedyādīni snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt sarvakriyākālānām ādeśaḥ

1.39

भवति चात्र

bhavati cātra

1.39.2

बीजं चिकित्सितस्यैतत्समासेन प्रकीर्तितम्

bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam

1.39.3

सविंशम् अध्यायशतमस्य व्याख्या भविष्यति

saviṃśam adhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati

1.40

तच् च सविंशम् अध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु सूत्रनिदानशारीरचिकित्सितकल्पेष्व् अर्थवशात् संविभज्य उत्तरे तन्त्रे शेषानर्थान् व्याख्यास्यामः

tac ca saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ

1.41

भवति चात्र

bhavati cātra

1.41.2

स्वयम्भुवा प्रोक्तमिदं सनातनं पठेद्धि यः काशिपतिप्रकाशितम्

svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam

1.41.3

स पुण्यकर्मा भुवि पूजितो नृपैर् असुक्षये शक्रसलोकतां व्रजेत्

sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair asukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet

2.1

अथातः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

2.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

2.3

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानाम् अन्यतमम् अन्वयवयःशीलशौर्यशौचाचारविनयशक्तिबलमेधाधृतिस्मृतिमतिप्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृजुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्तवाक्चेष्टं क्लेशसहं च भिषक् शिष्यम् उपनयेत् अतो विपरीतगुणं नोपनयेत्

brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantāgramṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyam upanayet ato viparītaguṇaṃ nopanayet

2.4

उपनयनीयं तु ब्राह्मणं प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु प्रशस्तायां दिशि शुचौ समे देशे चतुर्हस्तं चतुरस्रं स्थण्डिलम् उपलिप्य गोमयेन दर्भैः संस्तीर्य पुष्पैर् लाजभक्तै रत्नैश् च देवताः पूजयित्वा विप्रान् भिषजश् च तत्रोल्लिख्याभ्युक्ष्य च दक्षिणतो ब्रह्माणं स्थापयित्वाग्निम् उपसमाधाय खदिरपलाशदेवदारुबिल्वानां समिद्भिश् चतुर्णां वा क्षीरवृक्षाणां दधिमधुघृताक्ताभिर् दार्वीहौमिकेन विधिना स्रुवेणाज्याहुतीर् जुहुयात् सप्रणवाभिर् महाव्याहृतिभिः ततः प्रतिदैवतम् ऋषींश् च स्वाहाकारं कुर्यात् शिष्यम् अपि कारयेत्

upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilam upalipya gomayena darbhaiḥ saṃstīrya puṣpair lājabhaktai ratnaiś ca devatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaś ca tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ sthāpayitvāgnim upasamādhāya khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiś caturṇāṃ vā kṣīravṛkṣāṇāṃ dadhimadhughṛtāktābhir dārvīhaumikena vidhinā sruveṇājyāhutīr juhuyāt sapraṇavābhir mahāvyāhṛtibhiḥ tataḥ pratidaivatam ṛṣīṃś ca svāhākāraṃ kuryāt śiṣyam api kārayet

2.5

ब्राह्मणस् त्रयाणां वर्णानाम् उपनयनं कर्तुम् अर्हति राजन्यो द्वयस्य वैश्यो वैश्यस्यैवेति शूद्रम् अपि कुलगुणसम्पन्नं मन्त्रवर्जम् अनुपनीतम् अध्यापयेद् इत्य् एके

brāhmaṇas trayāṇāṃ varṇānām upanayanaṃ kartum arhati rājanyo dvayasya vaiśyo vaiśyasyaiveti śūdram api kulaguṇasampannaṃ mantravarjam anupanītam adhyāpayed ity eke

2.6

ततो ऽग्निं त्रिः परिणीयाग्निसाक्षिकं शिष्यं ब्रूयात् कामक्रोधलोभमोहमानाहंकारेर्ष्यापारुष्यपैशुन्यानृतालस्यायशस्यानि हित्वा नीचनखरोम्णा शुचिना कषायवाससा सत्यव्रतब्रह्मचर्याभिवादनतत्परेणावश्यं भवितव्यं मदनुमतस्थानगमनशयनासनभोजनाध्ययनपरेण भूत्वा मत्प्रियहितेषु वर्तितव्यम् अतो ऽन्यथा ते वर्तमानस्याधर्मो भवति अफला च विद्या न च प्राकाश्यं प्राप्नोति

tato 'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu vartitavyam ato 'nyathā te vartamānasyādharmo bhavati aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnoti

2.7

अहं वा त्वयि सम्यग्वर्तमाने यद्यन्यथादर्शी स्याम् एनोभाग् भवेयम् अफलविद्यश् च

ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yadyanyathādarśī syām enobhāg bhaveyam aphalavidyaś ca

2.8

द्विजगुरुदरिद्रमित्रप्रव्रजितोपनतसाध्वनाथाभ्युपगतानां चात्मबान्धवानाम् इव स्वभैषजैः प्रतिकर्तव्यम् एवं साधु भवति व्याधशाकुनिकपतितपापकारिणां च न प्रतिकर्तव्यम् एवं विद्या प्रकाशते मित्रयशोधर्मार्थकामांश् च प्राप्नोति

dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ cātmabāndhavānām iva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyam evaṃ vidyā prakāśate mitrayaśodharmārthakāmāṃś ca prāpnoti

2.9

भवतश् चात्र

bhavataś cātra

2.9.2

कृष्णे ऽष्टमी तन्निधने ऽहनी द्वे शुक्ले तथाप्य् एवम् अहर् द्विसंध्यम्

kṛṣṇe 'ṣṭamī tannidhane 'hanī dve śukle tathāpy evam ahar dvisaṃdhyam

Suśrutasaṃhitā