17.4.2

तस्य दोषरूपव्यञ्जनैर् लक्षणानि व्याख्यास्यामः

tasya doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ

17.4.3

तत्र वातशोफो ऽरुणः कृष्णो वा परुषो मृदुरनवस्थितास्तोदादयश् चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति पित्तशोफः पीतो मृदुः सरक्तो वा शीघ्रानुसार्योषादयश् चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति श्लेष्मशोफः पाण्डुः शुक्लो वा कठिनः शीतः स्निग्धो मन्दानुसारी कण्ड्वादयश् चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति सर्ववर्णवेदनः सन्निपातजः पित्तवच्छोणितजो ऽतिकृष्णश्च पित्तरक्तलक्षण आगन्तुर्लोहितावभासश् च

tatra vātaśopho 'ruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛduranavasthitāstodādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti śleṣmaśophaḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ śītaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātajaḥ pittavacchoṇitajo 'tikṛṣṇaśca pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaś ca

17.5

स यदा बाह्याभ्यन्तरैः क्रियाविशेषैर् न संभावितः प्रशमयितुं क्रियाविपर्ययाद्बहुत्वाद्वा दोषाणां तदा पाकाभिमुखो भवति

sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣair na saṃbhāvitaḥ praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati

17.5.2

तस्यामस्य पच्यमानस्य पक्वस्य च लक्षणमुच्यमानम् उपधारय

tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānam upadhāraya

17.5.3

तत्र मन्दोष्मता त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यं मन्दवेदनताल्पशोफता चामलक्षणमुद्दिष्टं सूचिभिर् इव निस्तुद्यते दश्यत इव पिपीलिकाभिस्ताभिश् च संसर्प्यत इव छिद्यत इव शस्त्रेण भिद्यत इव शक्तिभिस्ताड्यत इव दण्डेन पीड्यत इव पाणिना घट्यत इव चाङ्गुल्या दह्यते पच्यत इव चाग्निक्षाराभ्याम् ओषचोषपरीदाहाश् च भवन्ति वृश्चिकविद्ध इव च स्थानासनशयनेषु न शान्तिम् उपैति आध्मातबस्तिरिवाततश् च शोफो भवति त्वग्वैवर्ण्यं शोफाभिवृद्धिर्ज्वरदाहपिपासा भक्तारुचिश् च पच्यमानलिङ्गं वेदनोपशान्तिः पाण्डुताल्पशोफता वलीप्रादुर्भावस्त्वक्परिपुटनं निम्नदर्शनमङ्गुल्यावपीडिते प्रत्युन्नमनं बस्ताविवोदकसंचरणं पूयस्य प्रपीडयत्येकमन्तमन्ते वावपीडिते मुहुर्मुहुस्तोदः कण्डूर् उन्नतता व्याधेरुपद्रवशान्तिर्भक्ताभिकाङ्क्षा च पक्वलिङ्गम्

tatra mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatālpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ sūcibhir iva nistudyate daśyata iva pipīlikābhistābhiś ca saṃsarpyata iva chidyata iva śastreṇa bhidyata iva śaktibhistāḍyata iva daṇḍena pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata iva cāṅgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām oṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti ādhmātabastirivātataś ca śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciś ca pacyamānaliṅgaṃ vedanopaśāntiḥ pāṇḍutālpaśophatā valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyāvapīḍite pratyunnamanaṃ bastāvivodakasaṃcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayatyekamantamante vāvapīḍite muhurmuhustodaḥ kaṇḍūr unnatatā vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam

17.5.4

कफजेषु तु रोगेषु गम्भीरगतित्वादभिघातजेषु वा केषुचिदसमस्तं पक्वलक्षणं दृष्ट्वा पक्वमपक्वमिति मन्यमानो भिषङ्मोहम् उपैति

kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvādabhighātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno bhiṣaṅmoham upaiti

17.5.5

तत्र हि त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थौल्यम् अल्परुजताश्मवच्च घनता न तत्र मोहमुपेयाद् इति

tatra hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthaulyam alparujatāśmavacca ghanatā na tatra mohamupeyād iti

18.1

अथातो व्रणालेपनबन्धविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vraṇālepanabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

18.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

18.3

आलेप आद्य उपक्रमः एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश् च तं च प्रतिरोगं वक्ष्यामः ततो बन्धः प्रधानं तेन शुद्धिर्व्रणरोपणमस्थिसंधिस्थैर्यं च

ālepa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaś ca taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena śuddhirvraṇaropaṇamasthisaṃdhisthairyaṃ ca

18.4

तत्र प्रतिलोममालिम्पेत्

tatra pratilomamālimpet

18.4.2

प्रतिलोमे हि सम्यगौषधमवतिष्ठते ऽनुप्रविशति रोमकूपान् स्वेदवाहिभिश् च सिरामुखैर् वीर्यं प्राप्नोति

pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate 'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiś ca sirāmukhair vīryaṃ prāpnoti

18.5

न च शुष्यमाणमुपेक्षेत अन्यत्र पीडयितव्यात् शुष्को ह्य् अपार्थको रुक्करश् च

na ca śuṣyamāṇamupekṣeta anyatra pīḍayitavyāt śuṣko hy apārthako rukkaraś ca

18.6

स त्रिविधः प्रलेपः प्रदेह आलेपश् च

sa trividhaḥ pralepaḥ pradeha ālepaś ca

18.6.2

प्रलेपप्रदेहयोर् अन्तरं तत्र प्रलेपः शीतस्तनुर् अविशोषी विशोषी च प्रदेहस्तूष्णः शीतो वा बहलो ऽबहुर् अविशोषी च मध्यमो ऽत्रालेपः

pralepapradehayor antaraṃ tatra pralepaḥ śītastanur aviśoṣī viśoṣī ca pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca madhyamo 'trālepaḥ

18.6.3

तत्र रक्तपित्तप्रसादकृदालेपः प्रदेहो वातश्लेष्मप्रशमनः संधानः शोधनो रोपणः शोफवेदनापहश् च तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञां लभते निरुद्धालेपनसंज्ञः तेनास्रावसंनिरोधो मृदुता पूतिमांसापकर्षणम् अनन्तर्दोषता व्रणशुद्धिश् च भवति

tatra raktapittaprasādakṛdālepaḥ pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ saṃdhānaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaś ca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate niruddhālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvasaṃnirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇam anantardoṣatā vraṇaśuddhiś ca bhavati

18.7

अविदग्धेषु शोफेषु हितमालेपनं भवेत्

avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet

18.7.2

यथास्वं दोषशमनं दाहकण्डूरुजापहम्

yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham

18.8

त्वक्प्रसादनमेवाग्र्यं मांसरक्तप्रसादनम्

tvakprasādanamevāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam

18.8.2

दाहप्रशमनं श्रेष्ठं तोदकण्डूविनाशनम्

dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ todakaṇḍūvināśanam

Suśrutasaṃhitā