15.32.4

उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफलालोहरजोरसाञ्जनमधुयवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां द्रव्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनवस्त्युपयोगश् चेति

utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanavastyupayogaś ceti

15.33

तत्र पुनर्वातलाहारसेविनो ऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजागरणपिपासाक्षुत्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिर् उपशोषितो रसधातुः शरीरम् अननुक्रामन्न् अल्पत्वान्न प्रीणाति तस्माद् अतिकार्श्यं भवति सो ऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षभारादानेष्व् असहिष्णुर् वातरोगप्रायो ऽल्पप्राणश् च क्रियासु भवति श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्तानाम् अन्यतमम् आसाद्य मरणम् उपयाति सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात् अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत्

tatra punarvātalāhārasevino 'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram ananukrāmann alpatvānna prīṇāti tasmād atikārśyaṃ bhavati so 'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv asahiṣṇur vātarogaprāyo 'lpaprāṇaś ca kriyāsu bhavati śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamam āsādya maraṇam upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt atastasyotpattihetuṃ pariharet

15.33.2

उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धाविदारिगन्धाशतावरीबलातिबलानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधीनाम् उपयोगः क्षीरदधिघृतमांसशालिषष्टिकयवगोधूमानां च दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणवस्त्युपयोगश् चेति

utpanne tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhīnām upayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇavastyupayogaś ceti

15.34

यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातूनुपचिनोति समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवर्षातपसहो बलवांश् च स सततम् अनुपालयितव्य इति

yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinoti samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavarṣātapasaho balavāṃś ca sa satatam anupālayitavya iti

15.35

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

15.35.2

अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ

atyantagarhitāvetau sadā sthūlakṛśau narau

15.35.3

श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः

śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ

15.36

दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा

doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā

15.36.2

इद्धः स्वतेजसा वह्निर् उखागतमिवोदकम्

iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatamivodakam

15.37

वैलक्षण्याच्छरीराणाम् अस्थायित्वात्तथैव च

vailakṣaṇyāccharīrāṇām asthāyitvāttathaiva ca

15.37.2

दोषधातुमलानां तु परिमाणं न विद्यते

doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate

15.38

एषां समत्वं यच्चापि भिषग्भिर् अवधार्यते

eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhir avadhāryate

15.38.2

न तत् स्वास्थ्यादृते शक्यं वक्तुम् अन्येन हेतुना

na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā

15.39

दोषादीनां त्वसमताम् अनुमानेन लक्षयेत्

doṣādīnāṃ tvasamatām anumānena lakṣayet

15.39.2

अप्रसन्नेन्द्रियं वीक्ष्य पुरुषं कुशलो भिषक्

aprasannendriyaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak

15.40

स्वस्थस्य रक्षणं कुर्यादस्वस्थस्य तु बुद्धिमान्

svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān

15.40.2

क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक्

kṣapayedbṛṃhayeccāpi doṣadhātumalān bhiṣak

15.40.3

तावद्यावदरोगः स्यादेतत्साम्यस्य लक्षणम्

tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya lakṣaṇam

15.41

समदोषः समाग्निश् च समधातुमलक्रियः

samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ

15.41.2

प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते

prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate

Suśrutasaṃhitā