15.23.3

तेजः समीरितं तस्माद् विस्रंसयति देहिनः

tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayati dehinaḥ

15.24

तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति लिङ्गानि व्यापन्नस्य भवन्ति संधिविश्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासंनिरोधश् च विस्रंसे स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने मूर्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो मरणमिति च क्षये

tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni vyāpannasya bhavanti saṃdhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsaṃnirodhaś ca visraṃse stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye

15.25

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

15.25.2

त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः

trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ

15.25.3

विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः

viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ

15.26

अप्राचुर्यं क्रियानां च बलविस्रंसलक्षणम्

aprācuryaṃ kriyānāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam

15.26.2

गुरुत्वं स्तब्धताङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम्

gurutvaṃ stabdhatāṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam

15.27

तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम्

tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam

15.27.2

मूर्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापो ऽज्ञानम् एव च

mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca

15.28

पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये

pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye

15.28.2

तत्र विस्रंसे व्यापन्ने च क्रियाविशेषैर् अविरुद्धैर् बलमाप्याययेत् इतरं तु मूढसंज्ञं वर्जयेत्

tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balamāpyāyayet itaraṃ tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet

15.29

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणो ऽपि वा नरः

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ

15.29.2

स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति

svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati

15.30

यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः

yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ

15.30.2

तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति

tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati

15.31

यस्य धातुक्षयाद्वायुः संज्ञां कर्म च नाशयेत्

yasya dhātukṣayādvāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet

15.31.2

प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम्

prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaścikitsitum

15.32

रसनिमित्तम् एव स्थौल्यं कार्श्यं च

rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca

15.32.2

तत्र श्लेष्मलाहारसेविनो ऽध्यशनशीलस्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश् च शरीरमनुक्रामन्नतिस्नेहान्मेदो जनयति तदतिस्थौल्यमापादयति तमतिस्थूलं क्षुद्रश्वासपिपासाक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्यवायो भवति आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्ते ऽत्यर्थमतो ऽल्पप्राणो भवति प्रमेहपिडकाज्वरभगंदरविद्रधिवातविकाराणाम् अन्यतमं प्राप्य पञ्चत्वम् उपयाति

tatra śleṣmalāhārasevino 'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraś ca śarīramanukrāmannatisnehānmedo janayati tadatisthaulyamāpādayati tamatisthūlaṃ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyarthamato 'lpaprāṇo bhavati pramehapiḍakājvarabhagaṃdaravidradhivātavikārāṇām anyatamaṃ prāpya pañcatvam upayāti

15.32.3

सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम् अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत्

sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām atastasyotpattihetuṃ pariharet

Suśrutasaṃhitā