5.14

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

5.14.2

एवमाद्यैः क्रियायोगैर् अचिरोत्पतितं सुखम्

evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukham

5.14.3

वातासृक् साध्यते वैद्यैर् याप्यते तु चिरोत्थितम्

vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate tu cirotthitam

5.15

उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च

upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca

5.15.2

शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च

śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca

5.16

मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च

mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca

5.16.2

वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च

vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca

5.17

व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम्

vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam

5.17.2

दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत्

divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet

5.18

अपतानकिनम् अस्रस्ताक्षम् अवक्रभ्रुवम् अस्तब्धमेढ्रम् अस्वेदनम् अवेपनम् अप्रलापिनम् अखट्वापातिनम् अबहिरायामिनं

apatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam astabdhameḍhram asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam abahirāyāminaṃ

5.18.2

तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थम् अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणम् आहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायम् अम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य च सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं तदेतत्त्रैवृतम् अपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश् च स्वेदविधानैः स्वेदयेत् बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्याद् आ मुखात् तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत् कृशरावेशवारपायसैर् वा

tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyartham anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati tato bhadradārvādivātaghnagaṇam āhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyam amlakṣīraiḥ sahonmiśrya ca sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ tadetattraivṛtam apatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyād ā mukhāt taptāyāṃ vā rathakāracullyāṃ taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet kṛśarāveśavārapāyasair vā

5.18.3

मूलकोरुवूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम्

mūlakoruvūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam

5.18.4

अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा

abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā

5.18.5

एतच्छुद्धवातापतानकविधानम् उक्तं संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम्

etacchuddhavātāpatānakavidhānam uktaṃ saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam

5.18.6

वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात् ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश् चासेवेत क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगम् उपक्रमेत वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत रक्षाकर्म च कुर्यादिति

vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāś cāseveta kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegam upakrameta vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta rakṣākarma ca kuryāditi

5.19

पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तम् उपकरणवन्तं चोपक्रमेत्

pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet

5.19.2

तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत् वैशेषिकश् चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः अणुतैलमभ्यङ्गार्थे साल्वणम् उपनाहार्थे बलातैलम् अनुवासनार्थे एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथम् उपसेवेत

tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣepakavidhānenopacaret vaiśeṣikaś cātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ aṇutailamabhyaṅgārthe sālvaṇam upanāhārthe balātailam anuvāsanārthe evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpatham upaseveta

5.20

मन्यास्तम्भे ऽप्येतदेव विधानं विशेषतो वातश्लेष्महरैर् नस्यै

manyāstambhe 'pyetadeva vidhānaṃ viśeṣato vātaśleṣmaharair nasyai

5.21

अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर् मोक्षयेत् तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत् पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुच् च कर्म कुर्यात्

apatantrakāturaṃ nāpatarpayet vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ siddhaṃ vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt

5.22

अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तम् उपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत् वैशेषिकैश् च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिम् औदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निष्क्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनर् अग्नावधिश्रयेत् ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात् तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत् एतत् क्षीरतैलम् अर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं तैलहीनं वा क्षीरसर्पिर् अक्षितर्पणम् इति

arditāturaṃ balavantamātmavantam upakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret vaiśeṣikaiś ca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādim audakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niṣkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar agnāvadhiśrayet tatastailaṃ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet etat kṣīratailam arditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ tailahīnaṃ vā kṣīrasarpir akṣitarpaṇam iti

Suśrutasaṃhitā