4.24.2

कुङ्कुमागुरुपत्राणि कुष्ठैलातगराणि च

kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca

4.25

कौशेयौर्णिकरौमाणि कार्पासानि गुरूणि च

kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca

4.25.2

निवातातपयुक्तानि तथा गर्भगृहाणि च

nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca

4.26

मृद्वी शय्याग्निसंतापो ब्रह्मचर्यं तथैव च

mṛdvī śayyāgnisaṃtāpo brahmacaryaṃ tathaiva ca

4.26.2

समासेनैवमादीनि योज्यान्यनिलरोगिषु

samāsenaivamādīni yojyānyanilarogiṣu

4.27

त्रिवृद्दन्तीसुवर्णक्षीरीसप्तलाशङ्खिनीत्रिफलाविडङ्गानाम् अक्षसमाः भागा बिल्वमात्रः कल्कस् तिल्वकमूलकम्पिल्लकयोस् त्रिफलारसदधिपात्रे द्वे द्वे घृतपात्रमेकं तदैकध्यं संसृज्य विपचेत् तिल्वकसर्पिर् एतत् स्नेहविरेचनम् उपदिशन्ति वातरोगिषु

trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānām akṣasamāḥ bhāgā bilvamātraḥ kalkas tilvakamūlakampillakayos triphalārasadadhipātre dve dve ghṛtapātramekaṃ tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacet tilvakasarpir etat snehavirecanam upadiśanti vātarogiṣu

4.27.2

तिल्वकविधिरेवाशोकरम्यकयोर् द्रष्टव्यः

tilvakavidhirevāśokaramyakayor draṣṭavyaḥ

4.28

तिलपरिपीडनोपकरणकाष्ठान्य् आहृत्यानल्पकालं तैलपरिपीतान्यणूनि खण्डशः कल्पयित्वावक्षुद्य महति कटाहे पानीयेनाभिप्लाव्य क्वाथयेत् ततः स्नेहम् अम्बुपृष्ठाद् यद् उदेति तत् सरकपाण्योर् अन्यतरेणादाय वातघ्नौषधप्रतीवापं स्नेहपाककल्पेन विपचेत् एतदणुतैलम् उपदिशन्ति वातरोगिषु अणुभ्यस्तैलद्रव्येभ्यो निष्पाद्यत इत्यणुतैलम्

tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhāny āhṛtyānalpakālaṃ tailaparipītānyaṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvāvakṣudya mahati kaṭāhe pānīyenābhiplāvya kvāthayet tataḥ sneham ambupṛṣṭhād yad udeti tat sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapākakalpena vipacet etadaṇutailam upadiśanti vātarogiṣu aṇubhyastailadravyebhyo niṣpādyata ityaṇutailam

4.29

अथ महापञ्चमूलकाष्ठैर् बहुभिर् अवदह्यावनिप्रदेशम् असितम् उषितम् एकरात्रम् उपशान्ते ऽग्नावपोह्य भस्म निवृत्तां भूमिं विदारिगन्धादिसिद्धेन तैलघटशतेन तुल्यपयसाभिषिच्यैकरात्रमवस्थाप्य ततो यावती मृत्तिका स्निग्धा स्यात्ताम् आदायोष्णोदकेन महति कटाहे ऽभ्यासिञ्चेत् तत्र यत्तैलमुत्तिष्ठेत्तत् पाणिभ्यां पर्यादाय स्वनुगुप्तं निदध्यात् ततस्तैलं वातहरौषधक्वाथमांसरसक्षीराम्लभागसहस्रेण सहस्रपाकं विपचेद्यावता कालेन शक्नुयात् पक्तुं प्रतिवापश् चात्र हैमवता दक्षिणापथगाश् च गन्धा वातघ्नानि च तस्मिन् सिध्यति शङ्खान् आध्मापयेद्दुन्दुभीन् आघातयेच्छत्त्रं धारयेद् वालव्यजनैश् च वीजयेद्ब्राह्मणसहस्रं भोजयेत् तत् साधु सिद्धमवतार्य सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात् तदेतत् सहस्रपाकम् अप्रतिवारवीर्यं राजार्हं तैलम् एवं भागशतविपक्वं शतपाकम्

atha mahāpañcamūlakāṣṭhair bahubhir avadahyāvanipradeśam asitam uṣitam ekarātram upaśānte 'gnāvapohya bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena tulyapayasābhiṣicyaikarātramavasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā syāttām ādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe 'bhyāsiñcet tatra yattailamuttiṣṭhettat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ nidadhyāt tatastailaṃ vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ vipacedyāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ prativāpaś cātra haimavatā dakṣiṇāpathagāś ca gandhā vātaghnāni ca tasmin sidhyati śaṅkhān ādhmāpayeddundubhīn āghātayecchattraṃ dhārayed vālavyajanaiś ca vījayedbrāhmaṇasahasraṃ bhojayet tat sādhu siddhamavatārya sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt tadetat sahasrapākam aprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam evaṃ bhāgaśatavipakvaṃ śatapākam

4.30

गन्धर्वहस्तमुष्ककनक्तमालाटरूषकपूतीकारग्वधचित्रकादीनां पत्राण्यार्द्राणि लवणेन सहोदूखले ऽवक्षुद्य स्नेहघटे प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर् दाहयेत् एतत् पत्रलवणम् उपदिशन्ति वातरोगेषु

gandharvahastamuṣkakanaktamālāṭarūṣakapūtīkāragvadhacitrakādīnāṃ patrāṇyārdrāṇi lavaṇena sahodūkhale 'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya gośakṛdbhir dāhayet etat patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu

4.31

एवं स्नुहीकाण्डवार्त्ताकुशिग्रुलवणानि संक्षुद्य घटं पूरयित्वा सर्पिस्तैलवसामज्जभिः प्रक्षिप्यावलिप्य गोशकृद्भिर् दाहयेत् एतत् स्नेहलवणम् उपदिशन्ति वातरोगेषु

evaṃ snuhīkāṇḍavārttākuśigrulavaṇāni saṃkṣudya ghaṭaṃ pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya gośakṛdbhir dāhayet etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu

4.32

गण्डीरपलाशकुटजबिल्वार्कस्नुह्यपामार्गपाटलापारिभद्रकनादेयीकृष्णगन्धानीपनिम्बनिर्दहन्यटरूषकनक्तमालकपूतिकबृहतीकण्टकारिकाभल्लातकेङ्गुदीवैजयन्तीकदलीबाष्पद्वयेक्षुरकेन्द्रवारुणीश्वेतमोक्षकाशोका इत्य् एवं वर्गं समूलपत्रशाखम् आर्द्रम् आहृत्य लवणेन सह संसृज्य पूर्ववद्दग्ध्वा क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत् प्रतिवापश् चात्र हिङ्ग्वादिभिः पिप्पल्यादिभिर् वा

gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkasnuhyapāmārgapāṭalāpāribhadrakanādeyīkṛṣṇagandhānīpanimbanirdahanyaṭarūṣakanaktamālakapūtikabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakeṅgudīvaijayantīkadalībāṣpadvayekṣurakendravāruṇīśvetamokṣakāśokā ity evaṃ vargaṃ samūlapatraśākham ārdram āhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvavaddagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet prativāpaś cātra hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhir vā

4.32.2

इत्येतत् कल्याणकलवणं वातरोगगुल्मप्लीहाग्निषङ्गाजीर्णार्शोऽरोचकार्तानां कासादिभिः कृमिभिर् उपद्रुतानां चोपदिशन्ति पानभोजनेष्वपीति

ityetat kalyāṇakalavaṇaṃ vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhir upadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣvapīti

4.33

भवति चात्र

bhavati cātra

4.33.2

विष्यन्दनादुष्णभावाद्दोषाणां च विपाचनात्

viṣyandanāduṣṇabhāvāddoṣāṇāṃ ca vipācanāt

4.33.3

संस्कारपाचनाच्चेदं वातरोगेषु शस्यते

saṃskārapācanāccedaṃ vātarogeṣu śasyate

5.1

अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

5.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

5.3

द्विविधं वातशोणितम् उत्तानम् अवगाढं चेत्येके भाषन्ते तत्तु न सम्यक् तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति तस्मान्न द्विविधम्

dvividhaṃ vātaśoṇitam uttānam avagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante tattu na samyak taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati tasmānna dvividham

5.4

तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर् गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद् वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम्

tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyor gurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapad vātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam

Suśrutasaṃhitā