15.12.3

गर्भक्षये गर्भास्पन्दनम् अनुन्नतकुक्षिता च तत्र प्राप्तवस्तिकालायाः क्षीरवस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश् चेति

garbhakṣaye garbhāspandanam anunnatakukṣitā ca tatra prāptavastikālāyāḥ kṣīravastiprayogo medyānnopayogaś ceti

15.13

अत ऊर्ध्वम् अतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः

ata ūrdhvam ativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ

15.13.2

वृद्धिः पुनरेषां स्वयोनिवर्धनात्युपसेवनाद् भवति

vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanād bhavati

15.13.3

तत्र वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणम् उष्णकामिता निद्रानाशो ऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च पित्तवृद्धौ पीतावभासता संतापः शीतकामित्वम् अल्पनिद्रता मूर्छा बलहानिरिन्द्रियदौर्बल्यं पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं च श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा संध्यस्थिविश्लेषश् च

tatra vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇam uṣṇakāmitā nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ śītakāmitvam alpanidratā mūrchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā saṃdhyasthiviśleṣaś ca

15.14

रसो ऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च मेदः स्निग्धाङ्गताम् उदरपार्श्ववृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश् च मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च शुक्रं शुक्राश्मरीम् अतिप्रादुर्भावं च

raso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃś ca majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca śukraṃ śukrāśmarīm atiprādurbhāvaṃ ca

15.15

पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं वस्तितोदम् आध्मानं च स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च

purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ vastitodam ādhmānaṃ ca svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca

15.16

आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च स्तन्यं स्तनयोर् आपीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च

ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca

15.17

तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयादविरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत

teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta

15.18

पूर्वः पूर्वो ऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम्

pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param

15.18.2

तस्माद् अतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्

tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam

15.19

बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वम् उपदेक्ष्यामः

balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam upadekṣyāmaḥ

15.19.2

तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत्परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात्

tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntāt

15.20

तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति

tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati

15.21

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

15.21.2

ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम्

ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram

15.21.3

विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम्

viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam

15.22

देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनाम्

dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām

15.22.2

तदभावाच् च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम्

tadabhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām

15.23

अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्यानाच्छ्रमात्क्षुधः

abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ

15.23.2

ओजः संक्षीयते ह्य् एभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम्

ojaḥ saṃkṣīyate hy ebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam

Suśrutasaṃhitā