6.19

ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुर् अभिस्तृणोति

tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti

6.19.2

विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये

vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye

6.20

रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य संज्ञा

rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā

6.20.2

अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत्

ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet

6.21

एतेन शेषं व्याख्यातम्

etena śeṣaṃ vyākhyātam

6.22

तत्र सद्यःप्राणहरम् अन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति कालान्तरप्राणहरम् अन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति विशल्यप्राणहरं च वैकल्यकरं कालान्तरं क्लेशयति रुजां च करोति रुजाकरम् अतीव्रवेदनं भवति

tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyamāpādayati viśalyaprāṇaharaṃ ca vaikalyakaraṃ kālāntaraṃ kleśayati rujāṃ ca karoti rujākaram atīvravedanaṃ bhavati

6.23

तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयति कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा तेष्व् अपि क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिद् अत्यभिहतानि मारयन्ति

tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayati kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā teṣv api kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti

6.24

अत ऊर्ध्वं प्रत्येकशो मर्मस्थानानि व्याख्यास्यामस्तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर् मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं मध्यमाङ्गुलीम् अनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम तत्रापि रुजाभिर् मरणं क्षिप्रस्योपरिष्टाद् उभयतः कूर्चो नाम तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतो गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरो नाम तत्र रुजाशोफौ पादजङ्घयोः संधाने गुल्फो नाम तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रवस्तिस् तत्र शोणितक्षयेण मरणं जङ्घोर्वोः संधाने जानु नाम तत्र खञ्जता जानुन ऊर्ध्वम् उभयतस् त्र्यङ्गुलमाणी तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च ऊरुमध्ये ऊर्वी तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोष ऊर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसंधेर् ऊरुमूले लोहिताक्षं तत्र लोहितक्षयेण पक्षाघातः सक्थिशोषो वा वङ्क्षणवृषणयोर् अन्तरे विटपं तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvaṃ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmastatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṃ nāma tatrāpi rujābhir maraṇaṃ kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma tatra pādasya bhramaṇavepane bhavato gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiro nāma tatra rujāśophau pādajaṅghayoḥ saṃdhāne gulpho nāma tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indravastis tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ jaṅghorvoḥ saṃdhāne jānu nāma tatra khañjatā jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca ūrumadhye ūrvī tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣa ūrvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasaṃdher ūrumūle lohitākṣaṃ tatra lohitakṣayeṇa pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni

6.24.2

एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ

etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau

6.24.3

विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि यथा वङ्क्षणवृषणयोर् अन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर् मध्ये कक्षधरं तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवा विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता कूर्पराख्ये कुणिः कक्षधरे पक्षाघातः

viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapamevaṃ vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ tasmin viddhe ta evopadravā viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā kūrparākhye kuṇiḥ kakṣadhare pakṣāghātaḥ

6.24.4

एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि

evametāni catuścatvāriṃśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni

6.25

अत ऊर्ध्वम् उदरोरसोर् मर्माण्यनुव्याख्यास्यामस् तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म तत्र सद्योमरणम् अल्पमांसशोणितो ऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिस् तत्रापि सद्योमरणम् अश्मरीव्रणाद् ऋते तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति पक्वामाशययोर् मध्ये सिराप्रभावा नाभिर् तत्रापि सद्योमरणं स्तनयोर् मध्यमधिष्ठायोरस्य् आमाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं तत्रापि सद्य एव मरणं स्तनयोर् अधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले तत्र कफपूर्णकोष्ठतया म्रियते स्तनचूचुकयोर् ऊर्ध्वं द्व्यङ्गुलम् उभयतः स्तनरोहितौ तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते अंसकूटयोर् अधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोर् अपलापौ तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणम् उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम् एवम् एतान्युदरोरसोर् द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvam udarorasor marmāṇyanuvyākhyāsyāmas tatra vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma tatra sadyomaraṇam alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo bastis tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte tatrāpyubhayato bhinne na jīvati ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati sa tu yatnenopakrānto rohati pakvāmāśayayor madhye sirāprabhāvā nābhir tatrāpi sadyomaraṇaṃ stanayor madhyamadhiṣṭhāyorasy āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ tatrāpi sadya eva maraṇaṃ stanayor adhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā mriyate stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇam ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam evam etānyudarorasor dvādaśa marmāṇi vyākhyātāni

6.26

अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामस्तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डम् अस्थिनी कटीकतरुणे मर्माणी तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते पार्श्वजघनबहिर्भागे पृष्ठवंशम् उभयतः कुकुन्दरे तत्र स्पर्शाज्ञानम् अधःकाये चेष्टोपघातश्च श्रोणीकाण्डयोर् उपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणम् अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस् तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहत्यौ तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैर् उपद्रवैर् म्रियते पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ बाहुमूर्धग्रीवामध्ये ऽंसपीठस्कन्धनिबन्धनावंसौ तत्र स्तब्धबाहुता एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि

ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmastatra pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍam asthinī kaṭīkataruṇe marmāṇī tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca mriyate pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ kukundare tatra sparśājñānam adhaḥkāye ceṣṭopaghātaśca śroṇīkāṇḍayor uparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇam adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos tiryagūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatyau tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mriyate pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśamubhayatastrikasambaddhe aṃsaphalake tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau bāhumūrdhagrīvāmadhye 'ṃsapīṭhaskandhanibandhanāvaṃsau tatra stabdhabāhutā evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni

6.27

अत ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामस्तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन तत्र मूकता स्वरवैकृतम् अरसग्राहिता च ग्रीवायाम् उभयतश्चतस्रः सिरा मातृकास् तत्र सद्योमरणं शिरोग्रीवयोः संधाने कृकाटिके तत्र चलमूर्धता कर्णपृष्ठतो ऽधःसंश्रिते विधुरे तत्र बाधिर्यं घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे तत्र गन्धाज्ञानं भ्रूपुच्छान्तयोर् अधो ऽक्ष्णोर् बाह्यतो ऽपाङ्गौ तत्रान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोर् उपरि निम्नयोर् आवर्तौ तत्राप्यान्ध्यं दृष्ट्युपघातो वा भ्रुवोः पुच्छान्तयोर् उपरि कर्णललाटयोर् मध्ये शङ्खौ तत्र सद्योमरणं शङ्खयोर् उपरि केशान्त उत्क्षेपौ तत्र सशल्यो जीवति पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यो भ्रुवोर् मध्ये स्थपनी तत्रोत्क्षेपवत् पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर् मरणं घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासंतर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि तानि चत्वारि मर्माणि तत्रापि सद्योमरणं मस्तकाभ्यन्तरत उपरिष्टात् सिरासंधिसन्निपातो रोमावर्तो ऽधिपतिः तत्रापि सद्य एव

ata ūrdhvam ūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmastatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena tatra mūkatā svaravaikṛtam arasagrāhitā ca grīvāyām ubhayataścatasraḥ sirā mātṛkās tatra sadyomaraṇaṃ śirogrīvayoḥ saṃdhāne kṛkāṭike tatra calamūrdhatā karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure tatra bādhiryaṃ ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe tatra gandhājñānaṃ bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇor bāhyato 'pāṅgau tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvor upari nimnayor āvartau tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā bhruvoḥ pucchāntayor upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau tatra sadyomaraṇaṃ śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau tatra saśalyo jīvati pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyo bhruvor madhye sthapanī tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ ghrāṇaśrotrākṣijihvāsaṃtarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni tāni catvāri marmāṇi tatrāpi sadyomaraṇaṃ mastakābhyantarata upariṣṭāt sirāsaṃdhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ tatrāpi sadya eva

6.27.2

एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि

evametāni saptatriṃśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni

6.28

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

6.28.2

ऊर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं

ūrvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṃ

6.28.3

विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह

viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇyeva jānu saparaṃ saha

6.29

हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे

hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve

6.29.2

तानि स्वपाणितलकुञ्चितसंमितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतो ऽङ्गुलार्धम्

tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato 'ṅgulārdham

Suśrutasaṃhitā