3.28.2

शरीराचारशीलैः सा समानं जनयिष्यति

śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati

3.29

कर्मणा चोदितं जन्तोर् भवितव्यं पुनर्भवेत्

karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punarbhavet

3.29.2

यथा तथा दैवयोगाद्दौर्हृदं जनयेद्धृदि

yathā tathā daivayogāddaurhṛdaṃ janayeddhṛdi

3.30

पञ्चमे मनः प्रतिबुद्धतरं भवति षष्ठे बुद्धिः सप्तमे सर्वाङ्गप्रत्यङ्गविभागः प्रव्यक्ततरो ऽष्टमे ऽस्थिरीभवत्योजस् तत्र जातश् चेन्न जीवेन् निरोजस्त्वान् नैरृतभागत्वाच्च ततो बलिं मांसौदनमस्मै दापयेत् नवमदशमैकादशद्वादशानाम् अन्यतमस्मिन् जायते अतो ऽन्यथा विकारी भवति

pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataro 'ṣṭame 'sthirībhavatyojas tatra jātaś cenna jīven nirojastvān nairṛtabhāgatvācca tato baliṃ māṃsaudanamasmai dāpayet navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmin jāyate ato 'nyathā vikārī bhavati

3.31

मातुस्तु खलु रसवहायां नाड्यां गर्भनाभिनाडी प्रतिबद्धा सास्य मातुराहाररसवीर्यमभिवहति

mātustu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā sāsya māturāhārarasavīryamabhivahati

3.31.2

तेनोपस्नेहेनास्याभिवृद्धिर्भवति

tenopasnehenāsyābhivṛddhirbhavati

3.31.3

असंजाताङ्गप्रत्यङ्गप्रविभागम् आ निषेकात् प्रभृति सर्वशरीरावयवानुसारिणीनां रसवहानां तिर्यग्गतानां धमनीनाम् उपस्नेहो

asaṃjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām upasneho

3.32

गर्भस्य खलु सम्भवतः पूर्वं शिरः सम्भवतीत्याह शौनकः शिरोमूलत्वात् प्रधानेन्द्रियाणां हृदयमिति कृतवीर्यो बुद्धेर्मनसश् च स्थानत्वात् नाभिर् इति पाराशर्यस् ततो हि वर्धते देहो देहिनः पाणिपादमिति मार्कण्डेयस् तन्मूलत्वाच्चेष्टाया गर्भस्य मध्यशरीरमिति सुभूतिर् गौतमस् तन्निबद्धत्वात् सर्वगात्रसम्भवस्य तत्तु न सम्यक् सर्वाण्यङ्गप्रत्यङ्गानि युगपत् सम्भवन्तीत्याह धन्वन्तरिर् गर्भस्य सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते वंशाङ्कुरवच् चूतफलवच्च तद्यथा चूतफले परिपक्वे केसरमांसास्थिमज्जानः पृथक् पृथग् दृश्यन्ते कालप्रकर्षात् तान्येव तरुणे नोपलभ्यन्ते सूक्ष्मत्वात् तेषां सूक्ष्माणां केसरादीनां कालः प्रव्यक्ततां करोति एतेनैव वंशाङ्कुरो ऽपि व्याख्यातः

garbhasya khalu sambhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ sambhavatītyāha śaunakaḥ śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ hṛdayamiti kṛtavīryo buddhermanasaś ca sthānatvāt nābhir iti pārāśaryas tato hi vardhate deho dehinaḥ pāṇipādamiti mārkaṇḍeyas tanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya madhyaśarīramiti subhūtir gautamas tannibaddhatvāt sarvagātrasambhavasya tattu na samyak sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavantītyāha dhanvantarir garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaṃśāṅkuravac cūtaphalavacca tadyathā cūtaphale paripakve kesaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tānyeva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ kesarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ

3.32.2

एवं गर्भस्य तारुण्ये सर्वेष्वङ्गप्रत्यङ्गेषु सत्स्व् अपि सौक्ष्म्यादनुपलब्धिः तान्येव कालप्रकर्षात् प्रव्यक्तानि भवन्ति

evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyādanupalabdhiḥ tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti

3.33

तत्र गर्भस्य पितृजमातृजरसजात्मजसत्त्वजसात्म्यजानि शरीरलक्षणानि व्याख्यास्यामः

tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ

3.33.2

गर्भस्य केशश्मश्रुलोमास्थिनखदन्तसिरास्नायुधमनीरेतःप्रभृतीनि स्थिराणि पितृजानि मांसशोणितमेदोमज्जहृन्नाभियकृत्प्लीहान्त्रगुदप्रभृतीनि मृदूनि मातृजानि शरीरोपचयो बलं वर्णः स्थितिर्हानिश् च रसजानि इन्द्रियाणि ज्ञानं विज्ञानमायुः सुखदुःखादिकं चात्मजानि सत्त्वजान्युत्तरत्र वक्ष्यामो वीर्यमारोग्यं बलवर्णौ मेधा च सात्म्यजानि

garbhasya keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitirhāniś ca rasajāni indriyāṇi jñānaṃ vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni sattvajānyuttaratra vakṣyāmo vīryamārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni

3.34

तत्र यस्या दक्षिणे स्तने प्राक् पयोदर्शनं भवति दक्षिणाक्षिमहत्त्वं च पूर्वं च दक्षिणं सक्थ्य् उत्कर्षति बाहुल्याच् च पुंनामधेयेषु द्रव्येषु दौर्हृदमभिध्यायति स्वप्नेषु चोपलभते पद्मोत्पलकुमुदाम्रातकादीनि पुंनामन्येव प्रसन्नमुखवर्णा च भवति तां ब्रूयात् पुत्रमियं जनयिष्यतीति तद्विपर्यये कन्यां यस्याः पार्श्वद्वयमुन्नतं पुरस्तान्निर्गतमुदरं प्रागभिहितलक्षणं च तस्या नपुंसकमिति विद्यात् यस्या मध्ये निम्नं द्रोणीभूतमुदरं सा युग्मं प्रसूयत इति

tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati bāhulyāc ca puṃnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni puṃnāmanyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putramiyaṃ janayiṣyatīti tadviparyaye kanyāṃ yasyāḥ pārśvadvayamunnataṃ purastānnirgatamudaraṃ prāgabhihitalakṣaṇaṃ ca tasyā napuṃsakamiti vidyāt yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtamudaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti

3.35

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

3.35.2

देवताब्राह्मणपराः शौचाचारहिते रताः

devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ

3.35.3

महागुणान् प्रसूयन्ते विपरीतास्तु निर्गुणान्

mahāguṇān prasūyante viparītāstu nirguṇān

3.36

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तिः स्वभावादेव जायते

aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate

3.36.2

अङ्गप्रत्यङ्गनिर्वृत्तौ ये भवन्ति गुणागुणाः

aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ

3.36.3

ते ते गर्भस्य विज्ञेया धर्माधर्मनिमित्तजाः

te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ

4.1

अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

4.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Suśrutasaṃhitā