1.14

यतो ऽभिहितं तत् सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिर् उक्तो भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते तथेन्द्रियार्थः

yato 'bhihitaṃ tat sambhavadravyasamūho bhūtādir ukto bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante tathendriyārthaḥ

1.15

भवति चात्र

bhavati cātra

1.15.2

इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः

indriyeṇendriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ

1.15.3

नियतं तुल्ययोनित्वान् नान्येनान्यम् इति स्थितिः

niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ

1.16

न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश् च असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतून् उदाहरन्ति आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु संचरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं त एते ऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः संनिपातेष्वभिव्यज्यन्ते यतो ऽभिहितं पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इति स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः

na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti āyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ ta ete 'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ saṃnipāteṣvabhivyajyante yato 'bhihitaṃ pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ

1.17

तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानाव् उन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः संकल्पो विचारणा स्मृतिर् विज्ञानम् अध्यवसायो विषयोपलब्धिश् च गुणाः

tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṃkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ

1.18

सात्त्विकास् त्व् आनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर् धृतिर् अनभिषङ्गश् च राजसास् तु दुःखबहुलताटनशीलताधृतिर् अहंकार आनृतिकत्वम् अकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः क्रोधश्च तामसास्तुविषादित्वं नास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर् निरोधो ऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वम् अकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति

sāttvikās tv ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhirmedhā smṛtir dhṛtir anabhiṣaṅgaś ca rājasās tu duḥkhabahulatāṭanaśīlatādhṛtir ahaṃkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ krodhaśca tāmasāstuviṣāditvaṃ nāstikyamadharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti

1.19

आन्तरिक्षास् तु शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च वायव्यास्तु स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च तैजसास् तु रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः संतापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च आप्यास्तु रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च पार्थिवास्तु गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति

āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca vāyavyāstu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ saṃtāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṃ śauryaṃ ca āpyāstu raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaśca pārthivāstu gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti

1.20

तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं रजोबहुलो वायुः सत्त्वरजोबहुलो ऽग्निः सत्त्वतमोबहुला आपस् तमोबहुला पृथिवीति

tatra sattvabahulamākāśaṃ rajobahulo vāyuḥ sattvarajobahulo 'gniḥ sattvatamobahulā āpas tamobahulā pṛthivīti

1.21

श्लोकौ चात्र भवतः

ślokau cātra bhavataḥ

1.21.2

अन्योन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत्

anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet

1.21.3

स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणम् इष्यते

sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate

1.22

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu

1.22.2

क्षेत्रज्ञश् च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः

kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ

2.1

अथातः शुक्रशोणितशुद्धिं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

2.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

2.3

वातपित्तश्लेष्मशोणितकुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणमूत्रपुरीषरेतसः प्रजोत्पादने न समर्था भवन्ति

vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti

2.4

तेषु वातवर्णवेदनं वातेन पित्तवर्णवेदनं पित्तेन श्लेष्मवर्णवेदनं श्लेष्मणा शोणितवर्णवेदनं कुणपगन्ध्यनल्पं च रक्तेन ग्रन्थिभूतं श्लेष्मवाताभ्यां पूतिपूयनिभं पित्तश्लेष्मभ्यां क्षीणं प्रागुक्तं पित्तमारुताभ्यां मूत्रपुरीषगन्धि सन्निपातेनेति

teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena pittavarṇavedanaṃ pittena śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā śoṇitavarṇavedanaṃ kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ kṣīṇaṃ prāguktaṃ pittamārutābhyāṃ mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti

2.4.2

तेषु कुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणरेतसः कृच्छ्रसाध्या मूत्रपुरीषरेतसस्त्वसाध्याः इति

teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyā mūtrapurīṣaretasastvasādhyāḥ iti

2.5

आर्तवम् अपि त्रिभिर् दोषैः शोणितचतुर्थैः पृथग्द्वन्द्वैः समस्तैश्चोपसृष्टमबीजं भवति तद् अपि दोषवर्णवेदनादिभिर् विज्ञेयम्

ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati tad api doṣavarṇavedanādibhir vijñeyam

Suśrutasaṃhitā