16.37.3

कफेन गुर्वी बहला चिता च मांसोद्गमैः शाल्मलिकण्टकाभैः

kaphena gurvī bahalā citā ca māṃsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ

16.38

जिह्वातले यः श्वयथुः प्रगाढः सो ऽलाससंज्ञः कफरक्तमूर्तिः

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ

16.38.2

जिह्वां स तु स्तम्भयति प्रवृद्धो मूले तु जिह्वा भृशमेति पाकम्

jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam

16.39

जिह्वाग्ररूपः श्वयथुर्हि जिह्वामुन्नम्य जातः कफरक्तयोनिः

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ

16.39.2

प्रसेककण्डूपरिदाहयुक्ता प्रकथ्यते ऽसावुपजिह्विकेति

prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate 'sāvupajihviketi

16.40

तालुगतास्तु गलशुण्डिका तुण्डिकेरी अध्रुषः कच्छपो ऽर्बुदं मांससंघातस् तालुपुप्पुटस् तालुशोषस् तालुपाक इति

tālugatāstu galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapo 'rbudaṃ māṃsasaṃghātas tālupuppuṭas tāluśoṣas tālupāka iti

16.41

श्लेष्मासृग्भ्यां तालुमूलात् प्रवृद्धो दीर्घः शोफो ध्मातबस्तिप्रकाशः

śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ

16.41.2

तृष्णाकासश्वासकृत् सम्प्रदिष्टो व्याधिर्वैद्यैः कण्ठशुण्डीति नाम्ना

tṛṣṇākāsaśvāsakṛt sampradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā

16.42

शोफः स्थूलस्तोददाहप्रपाकी प्रागुक्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु

śophaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu

16.42.2

शोफः स्तब्धो लोहितस्तालुदेशे रक्ताज्ज्ञेयः सो ऽध्रुषो रुग्ज्वराढ्यः

śophaḥ stabdho lohitastāludeśe raktājjñeyaḥ so 'dhruṣo rugjvarāḍhyaḥ

16.43

कूर्मोत्सन्नो ऽवेदनो ऽशीघ्रजन्मारक्तो ज्ञेयः कच्छपः श्लेष्मणा स्यात्

kūrmotsanno 'vedano 'śīghrajanmārakto jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt

16.43.2

पद्माकारं तालुमध्ये तु शोफं विद्याद्रक्तादर्बुदं प्रोक्तलिङ्गम्

padmākāraṃ tālumadhye tu śophaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam

16.44

दुष्टं मांसं श्लेष्मणा नीरुजं च ताल्वन्तःस्थं मांससंघातम् आहुः

duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ ca tālvantaḥsthaṃ māṃsasaṃghātam āhuḥ

16.44.2

नीरुक् स्थायी कोलमात्रः कफात् स्यान्मेदोयुक्तात् पुप्पुटस्तालुदेशे

nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe

16.45

शोषो ऽत्यर्थं दीर्यते चापि तालुः श्वासो वातात्तालुशोषः सपित्तात्

śoṣo 'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāso vātāttāluśoṣaḥ sapittāt

16.45.2

पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्थघोरं तालुन्येनं तालुपाकं वदन्ति

pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti

16.46

कण्ठगतास्तु रोहिण्यः पञ्च कण्ठशालूकम् अधिजिह्वो वलयो बलास एकवृन्दो वृन्दः शतघ्नी गिलायुः गलविद्रधिः गलौघः स्वरघ्नो मांसतानो विदारी चेति

kaṇṭhagatāstu rohiṇyaḥ pañca kaṇṭhaśālūkam adhijihvo valayo balāsa ekavṛndo vṛndaḥ śataghnī gilāyuḥ galavidradhiḥ galaughaḥ svaraghno māṃsatāno vidārī ceti

16.47

गले ऽनिलः पित्तकफौ च मूर्छितौ पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम्

gale 'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam

16.47.2

प्रदूष्य मांसं गलरोधिनो ऽङ्कुरान् सृजन्ति यान् सासुहरा हि रोहिणी

pradūṣya māṃsaṃ galarodhino 'ṅkurān sṛjanti yān sāsuharā hi rohiṇī

16.48

जिह्वां समन्ताद्भृशवेदना ये मांसाङ्कुराः कण्ठनिरोधिनः स्युः

jihvāṃ samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ

Suśrutasaṃhitā