11.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

11.3

शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः छेद्यभेद्यलेख्यकरणात् त्रिदोषघ्नत्वाद् विशेषक्रियावचारणाच्च

śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇācca

11.4

तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः

tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ

11.5

नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः शुक्लत्वात् सौम्यः तस्य सौम्यस्यापि सतो दहनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा स खल्वाग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्णस्तीक्ष्णः पाचनो विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसाम् उपहन्ता पुंस्त्वस्य चातिसेवितः

nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ

11.6

स द्विविधः प्रतिसारणीयः पानीयश् च

sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaś ca

11.7

तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगंदरार्बुदार्शोदुष्टव्रणनाडीचर्मकीलतिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्रधिकृमिविषादिषूपदिश्यते सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्तवैदर्भेषु तिसृषु च रोहिणीषु एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानम्

tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagaṃdarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānam

11.8

पानीयस्तु

pānīyastu

11.9

अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्रममदमूर्छातिमिरपरीतेभ्यो ऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः

ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrchātimiraparītebhyo 'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ

11.10

तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत् तस्य विस्तरो ऽन्यत्र

taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro 'nyatra

11.11

अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश् च

athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca

11.11.2

तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचिरुपोष्य प्रशस्ते ऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तम् असितमुष्ककम् अधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निर्वाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश् च प्रक्षिप्य तिलनालैर् आदीपयेत्

taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntam asitamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya tilanālair ādīpayet

11.11.3

अथोपशान्ते ऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश् च

athopaśānte 'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca

11.11.4

अथानेनैव विधानेन कुटजपलाशाश्वकर्णपारिभद्रकविभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्यपामार्गपाटलानक्तमालवृषकदलीचित्रकपूतीकेन्द्रवृक्षास्फोताश्वमारकसप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश् च कोशातकीः समूलफलपत्त्रशाखा दहेत्

athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakavibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraś ca kośātakīḥ samūlaphalapattraśākhā dahet

11.11.5

ततः क्षारद्रोणमुदकद्रोणैः षड्भिर् आलोड्य मूत्रैर् वा यथोक्तैर् एकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य महति कटाहे शनैर् दर्व्यावघट्टयन् विपचेत्

tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrair vā yathoktair ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanair darvyāvaghaṭṭayan vipacet

11.11.6

स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश् च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत्

sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaś ca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet

11.11.7

तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धं वापनयेत्

tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vāpanayet

11.11.8

ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाकशङ्खनाभीर् अग्निवर्णाः कृत्वायसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रोणे ऽष्टपलसंमितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य सततम् अप्रमत्तश् चैनम् अवघट्टयन् विपचेत्

tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīr agnivarṇāḥ kṛtvāyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatam apramattaś cainam avaghaṭṭayan vipacet

11.11.9

स यथा नातिसान्द्रो नातिद्रवश् च भवति तथा प्रयतेत

sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā prayateta

11.11.10

अथैनम् आगतपाकम् अवतार्यानुगुप्तम् आयसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः

athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ

11.12

एष एवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः

eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ

Suśrutasaṃhitā