45.223.2

कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम्

kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam

45.224

कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम्

kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam

45.224.2

सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम्

sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam

45.225

दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत्

dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut

45.225.2

आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते

āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate

45.226

सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम्

satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam

45.226.2

तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत्

tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet

45.227

गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत्

garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut

45.227.2

दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम्

dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham

45.228

शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतक्रिमिनाशनम्

śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam

45.228.2

अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं मानुषं च विषापहम्

arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham

45.229

द्रवद्रव्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु

dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu

45.229.2

कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति

kāladeśavibhāgajño nṛpaterdātumarhati

46.1

अथातो ऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto 'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

46.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

46.3

धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच प्रागभिहितः प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक्पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकप्रभावकर्माणीच्छामि ज्ञातुं न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्माद् अन्नपानविधिम् उपदिशतु मे भगवान् इत्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः अथ खलु वत्स सुश्रुत यथाप्रश्नमुच्यमानम् उपधारयस्व

dhanvantarimabhivādya suśruta uvāca prāgabhihitaḥ prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendriyaprasādaśca tathā hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ tasyāśitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthakpṛthagdravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvakarmāṇīcchāmi jñātuṃ na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca kartuṃ samarthāḥ āhārāyattāśca sarvaprāṇino yasmāttasmād annapānavidhim upadiśatu me bhagavān ityuktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ atha khalu vatsa suśruta yathāpraśnamucyamānam upadhārayasva

46.4

तत्र लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पकदीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः

tatra lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ

46.5

मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः

madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ

46.5.2

पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः

pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ

46.6

तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः

teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ

Suśrutasaṃhitā