45.4

तदेवावनिपतितम् अन्यतमं रसम् उपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादिषु स्थानेष्ववस्थितम् इति

tadevāvanipatitam anyatamaṃ rasam upalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitam iti

45.5

तत्र लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यम् उदकानि सम्भवन्तीत्येके भाषन्ते

tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyam udakāni sambhavantītyeke bhāṣante

45.6

तत्तु न सम्यक्

tattu na samyak

45.6.2

तत्र पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण

tatra pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutkarṣāpakarṣeṇa

45.6.3

तत्र स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम् अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात् तत्पेयमान्तरीक्षलाभे

tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānamavyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣalābhe

45.7

तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम्

tatrāntarīkṣaṃ caturvidham

45.7.2

तद्यथा धारं कारं तौषारं हैमम् इति

tadyathā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti

45.7.3

तेषां धारं प्रधानं लघुत्वात् तत् पुनर्द्विविधं गाङ्गं सामुद्रं चेति

teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti

45.7.4

तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति

tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati

45.7.5

तयोर् द्वयोर् अपि परीक्षणं कुर्वीत शाल्योदनपिण्डम् अकुथितम् अविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत स यदि मुहूर्तम् स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात् तन्नोपादेयम्

tayor dvayor api parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍam akuthitam avidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtam sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt tannopādeyam

45.7.6

सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति

sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati

45.7.7

गाङ्गं पुनः प्रधानं तदुपाददीताश्वयुजे मासि

gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi

45.7.8

शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर् वा शुचिभिर् भाजनैर् गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात्

śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyair vā śucibhir bhājanair gṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt

45.7.9

तत्सर्वकालम् उपयुञ्जीत तस्यालाभे भौमम्

tatsarvakālam upayuñjīta tasyālābhe bhaumam

45.7.10

तच्चाकाशगुणबहुलम्

taccākāśaguṇabahulam

45.7.11

तत् पुनः सप्तविधम्

tat punaḥ saptavidham

45.7.12

तद्यथा कौपं नादेयं सारसं ताडागं प्रास्रवणम् औद्भिदं चौण्ट्यम् इति

tadyathā kaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇam audbhidaṃ cauṇṭyam iti

45.8

तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत महागुणत्वात् शरदि सर्वं प्रसन्नत्वात् हेमन्ते सारसं ताडागं वा वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा ग्रीष्मे ऽप्येवं प्रावृषि चौण्ट्यम् अनभिवृष्टं सर्वं चेति

tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvāt śaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme 'pyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyam anabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti

45.9

कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम्

kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam

45.9.2

तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम्

tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam

Suśrutasaṃhitā