41.7

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

41.7.2

भूतेजोवारिजैर् द्रव्यैः शमं याति समीरणः

bhūtejovārijair dravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ

41.7.3

भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम्

bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim

41.8

खतेजोऽनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम्

khatejo'nilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām

41.8.2

वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमाप्नोति मारुतः

viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimāpnoti mārutaḥ

41.9

आग्नेयम् एव यद्द्रव्यं तेन पित्तमुदीर्यते

āgneyam eva yaddravyaṃ tena pittamudīryate

41.9.2

वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते

vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate

41.10

एवम् एतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये विनिश्चितम्

evam etadguṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam

41.10.2

द्विशो वा बहुशो वापि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत्

dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣeṣu cācaret

41.11

तत्र य इमे गुणा वीर्यसंज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिलविशदास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठः स्नेहः तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं क्षितिसमीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यं गुरुलघुविपाकावुक्तगुणौ तत्र उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ शीतमृदुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः लघुपाकः श्लेष्मघ्नः तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः पिच्छिलविशदौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा तीक्ष्णो मुखदुःखोत्पादनात्

tatra ya ime guṇā vīryasaṃjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadāsteṣāṃ tīkṣṇoṣṇāvāgneyau śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ vaiśadyaṃ gurulaghuvipākāvuktaguṇau tatra uṣṇasnigdhau vātaghnau śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ gurupāko vātapittaghnaḥ laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ snigdharūkṣau cakṣuṣā tīkṣṇo mukhaduḥkhotpādanāt

41.11.2

गुरुपाकः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च लघुर् बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च

gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca laghur baddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca

41.11.3

तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्यम् उपलक्षयेत् तद्यथा मधुरो गुरुश् च पार्थिवः मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति

tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam upalakṣayet tadyathā madhuro guruś ca pārthivaḥ madhuraḥ snigdhaścāpya iti

41.12

भवति चात्र

bhavati cātra

41.12.2

गुणा य उक्ता द्रव्येषु शरीरेष्व् अपि ते तथा

guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣv api te tathā

41.12.3

स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद् देहिनां द्रव्यहेतुकाः

sthānavṛddhikṣayāstasmād dehināṃ dravyahetukāḥ

42.1

अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto rasaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

42.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

42.3

आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासंख्यम् एकोत्तरपरिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः तस्माद् आप्यो रसः

ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṃkhyam ekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ tasmād āpyo rasaḥ

42.3.2

परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्वेषु सर्वेषां सांनिध्यमस्ति उत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणम्

parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānupraveśācca sarveṣu sarveṣāṃ sāṃnidhyamasti utkarṣāpakarṣāttu grahaṇam

42.3.3

स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते तद्यथा मधुरो ऽम्लो लवणः कटुकस्तिक्तः कषाय इति

sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate tadyathā madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti

Suśrutasaṃhitā