40.17.2

रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः

raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ

40.18

द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः

dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ

40.18.2

श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः

śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ

40.19

अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः

amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ

40.19.2

आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः

āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ

40.20

प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश् च स्वभावतः

pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāś ca svabhāvataḥ

40.20.2

नौषधीर्हेतुभिर् विद्वान् परीक्षेत कथंचन

nauṣadhīrhetubhir vidvān parīkṣeta kathaṃcana

40.21

सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर् विरेचयेत्

sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādir virecayet

40.21.2

तस्मात् तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु

tasmāt tiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu

41.1

अथातो द्रव्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dravyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

41.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

41.3

तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां समुदायाद्द्रव्याभिनिर्वृत्तिः उत्कर्षस्त्वभिव्यञ्जको भवति इदं पार्थिवमिदमाप्यमिदं तैजसमिदं वायव्यमिदमाकाशीयम् इति

tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyāddravyābhinirvṛttiḥ utkarṣastvabhivyañjako bhavati idaṃ pārthivamidamāpyamidaṃ taijasamidaṃ vāyavyamidamākāśīyam iti

41.4

तत्र स्थूलसान्द्रमन्दस्थिरगुरुकठिनं गन्धबहुलमीषत्कषायं प्रायशो मधुरमिति पार्थिवं तत् स्थैर्यबलगौरवसंघातोपचयकरं विशेषतश्चाधोगतिस्वभावम् इति

tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ gandhabahulamīṣatkaṣāyaṃ prāyaśo madhuramiti pārthivaṃ tat sthairyabalagauravasaṃghātopacayakaraṃ viśeṣataścādhogatisvabhāvam iti

41.4.2

शीतस्तिमितस्निग्धमन्दगुरुसरसान्द्रमृदुपिच्छिलं रसबहुलमीषत्कषायाम्ललवणं मधुररसप्रायमाप्यं तत् स्नेहनह्लादनक्लेदनबन्धनविष्यन्दनकरम् इति

śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyamāpyaṃ tat snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaram iti

41.4.3

उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावम् इति तैजसं तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरम् इति

uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaram iti

41.4.4

सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलम् ईषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरम् इति

sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sparśabahulam īṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṃ tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaram iti

41.4.5

श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविशदविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमाकाशीयं तन् मार्दवशौषिर्यलाघवकरम् इति

ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ śabdabahulamākāśīyaṃ tan mārdavaśauṣiryalāghavakaram iti

41.5

अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किंचिद्द्रव्यमस्तीति कृत्वा तं तं युक्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति

anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiṃciddravyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti

41.5.2

तानि यदा कुर्वन्ति स कालः यत्कुर्वन्ति तत्कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तद् अधिकरनं यथा कुर्वन्ति स उपायः यन्निष्पादयन्ति तत् फलम् इति

tāni yadā kurvanti sa kālaḥ yatkurvanti tatkarma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tad adhikaranaṃ yathā kurvanti sa upāyaḥ yanniṣpādayanti tat phalam iti

41.6

तत्र विरेचनद्रव्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि पृथिव्यापो गुर्व्यस्ता गुरुत्वादधो गच्छन्ति तस्माद् विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् वमनद्रव्याण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि अग्निवायू हि लघू लघुत्वाच् च तान्यूर्ध्वमुत्तिष्ठन्ति तस्माद् वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम् उभयगुणभूयिष्ठम् उभ्यतोभागम् आकाशगुणभूयिष्ठं संशमनं सांग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम् अनिलस्य शोषणात्मकत्वात् दीपनम् अग्निगुणभूयिष्ठं तत्समानत्वात् लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम् एवमौषधकर्माण्यनुमानात्साधयेत्

tatra virecanadravyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpo gurvyastā gurutvādadho gacchanti tasmād virecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt vamanadravyāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni agnivāyū hi laghū laghutvāc ca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti tasmād vamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham ubhayaguṇabhūyiṣṭham ubhyatobhāgam ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ sāṃgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham anilasya śoṣaṇātmakatvāt dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ tatsamānatvāt lekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham evamauṣadhakarmāṇyanumānātsādhayet

Suśrutasaṃhitā