40.5

नेत्याहुरन्ये वीर्यं प्रधानम् इति

netyāhuranye vīryaṃ pradhānam iti

40.5.2

कस्मात् तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः

kasmāt tadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ

40.5.3

इहौषधकर्माण्य् ऊर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसंग्राहकाग्निदीपनपीडनलेखनबृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयनदहनदारणमादनप्राणघ्नविषप्रशमनानि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति

ihauṣadhakarmāṇy ūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhakāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīryaprādhānyādbhavanti

40.5.4

तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च अग्नीषोमीयत्वाज्जगतः

tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ

40.5.5

केचिदष्टविधमाहुः शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति

kecidaṣṭavidhamāhuḥ śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti

40.5.6

एतानि वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद् रसम् अभिभूयात्मकर्म कुर्वन्ति

etāni vīryāṇi svabalaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma kurvanti

40.5.7

यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात् तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेहभावाच् च मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति शीतवीर्यत्वात् कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृदुशीतवीर्यत्वात् अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति उष्णवीर्यत्वात् मधुरा मत्स्याश् च कटुकं मूलकं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्यत्वात् मधुरं क्षौद्रं च तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्

yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvāc ca madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvāt kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛduśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvāt madhurā matsyāś ca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvāt madhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam

40.6

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

40.6.2

ये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै

ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai

40.6.3

रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम्

raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam

40.7

ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै

ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai

40.7.2

तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश् चैव न ते तत्कर्मकारिणः

taikṣṇyauṣṇyalaghutāś caiva na te tatkarmakāriṇaḥ

40.8

ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै

ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai

40.8.2

स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः

snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ

40.9

तस्माद् वीर्यं प्रधानम् इति

tasmād vīryaṃ pradhānam iti

40.10

नेत्याहुरन्ये विपाकः प्रधानम् इति

netyāhuranye vipākaḥ pradhānam iti

40.10.2

कस्मात् सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वात् इह सर्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति

kasmāt samyaṅmithyāvipākatvāt iha sarvadravyāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti

40.10.3

तत्राहुरन्ये प्रति रसं पाक इति

tatrāhuranye prati rasaṃ pāka iti

40.10.4

केचित् त्रिविधम् इच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति

kecit trividham icchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti

40.10.5

तत्तु न सम्यक् भूतगुणादामाच्चान्यो ऽम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्धम् अम्लताम् उपैत्यग्नेर् मन्दत्वात् यद्येवं लवणो ऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणताम् उपैतीति

tattu na samyak bhūtaguṇādāmāccānyo 'mlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdham amlatām upaityagner mandatvāt yadyevaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaitīti

Suśrutasaṃhitā