39.10

तत्र सर्वाण्येवौषधानि व्याध्यग्निपुरुषबलान्यभिसमीक्ष्य विदध्यात्

tatra sarvāṇyevauṣadhāni vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya vidadhyāt

39.10.2

तत्र व्याधिबलादधिकमौषधम् उपयुक्तं तम् उपशम्य व्याधिं व्याधिमन्यमावहति अग्निबलादधिकम् अजीर्णं विष्टभ्य वा पच्यते पुरुषबलादधिकं ग्लानिमूर्छामदान् आवहति संशमनम् एवं संशोधनमतिपातयति

tatra vyādhibalādadhikamauṣadham upayuktaṃ tam upaśamya vyādhiṃ vyādhimanyamāvahati agnibalādadhikam ajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate puruṣabalādadhikaṃ glānimūrchāmadān āvahati saṃśamanam evaṃ saṃśodhanamatipātayati

39.10.3

हीनमेभ्यो दत्तमकिंचित्करं भवति

hīnamebhyo dattamakiṃcitkaraṃ bhavati

39.10.4

तस्मात् समम् एव विदध्यात्

tasmāt samam eva vidadhyāt

39.11

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

39.11.2

रोगे शोधनसाध्ये तु यो भवेद्दोषदुर्बलः

roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ

39.11.3

तस्मै दद्याद्भिषक् प्राज्ञो दोषप्रच्यावनं मृदु

tasmai dadyādbhiṣak prājño doṣapracyāvanaṃ mṛdu

39.12

चले दोषे मृदौ कोष्ठे नेक्षेतात्र बलं नृणाम्

cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām

39.12.2

अव्याधिदुर्बलस्यापि शोधनं हि तदा भवेत्

avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet

39.13

स्वयं प्रवृत्तदोषस्य मृदुकोष्ठस्य शोधनम्

svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam

39.13.2

भवेदल्पबलस्यापि प्रयुक्तं व्याधिनाशनम्

bhavedalpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam

39.14

व्याध्यादिषु तु मध्येषु क्वाथस्याञ्जलिरिष्यते

vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjaliriṣyate

39.14.2

बिडालपदकं चूर्णं देयः कल्को ऽक्षसंमितः

biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko 'kṣasaṃmitaḥ

40.1

अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

40.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

40.3

केचिदाचार्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्मात् व्यवस्थितत्वात् इह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयः यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति नित्यत्वाच् च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणाः यथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति स्वजात्यवस्थानाच् च यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिर् इन्द्रियैर् गृह्यते द्रव्यं न रसादयः आश्रयत्वाच्च द्रव्यमाश्रिता रसादयो भवन्ति आरम्भसामर्थ्याच्च द्रव्याश्रित आरम्भः यथा विदारिगन्धादिमाहृत्य संक्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः शास्त्रप्रामाण्याच् च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानम् उपदेशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते क्रमापेक्षितत्वाच् च रसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथा तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति एकदेशसाध्यत्वाच्च द्रव्याणाम् एकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते यथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद् द्रव्यं प्रधानम्

kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ kasmāt vyavasthitatvāt iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nityatvāc ca nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānāc ca yathā hi pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendriyagrahaṇācca pañcabhir indriyair gṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ āśrayatvācca dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipacedityevamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyāc ca śāstre hi dravyaṃ pradhānam upadeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau cetyādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramamapekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti tasmād dravyaṃ pradhānam

40.3.2

न रसादयः कस्मान्निरवयवत्वात्

na rasādayaḥ kasmānniravayavatvāt

40.3.3

द्रव्यलक्षणं तु क्रियागुणवत् समवायिकारणम् इति

dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāguṇavat samavāyikāraṇam iti

40.4

नेत्याहुरन्ये रसास्तु प्रधानं कस्मात् आगमात् आगमो हि शास्त्रम् उच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृताः यथा रसायत्त आहार इति तस्मिंश् च प्राणाः उपदेशाच् च उपदिश्यन्ते हि रसाः यथा मधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति अनुमानाच्च रसेन ह्यनुमीयते द्रव्यं यथा मधुरमिति ऋषिवचनाच्च ऋषिवचनं वेदो यथा किंचिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति तस्माद् रसाः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा

netyāhuranye rasāstu pradhānaṃ kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram ucyate śāstre hi rasā adhikṛtāḥ yathā rasāyatta āhāra iti tasmiṃś ca prāṇāḥ upadeśāc ca upadiśyante hi rasāḥ yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti anumānācca rasena hyanumīyate dravyaṃ yathā madhuramiti ṛṣivacanācca ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcidijyārthaṃ madhuramāharediti tasmād rasāḥ pradhānaṃ raseṣu guṇasaṃjñā

40.4.2

रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः

rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ

Suśrutasaṃhitā