5.39

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

5.39.2

तस्माद् अन्तर्बहिश् चैव सुशुद्धं रोपयेद् व्रणम्

tasmād antarbahiś caiva suśuddhaṃ ropayed vraṇam

5.39.3

रूढे ऽप्य् अजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत्

rūḍhe 'py ajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet

5.39.4

हर्षं क्रोधं भयं चापि यावत् स्थैर्योपसम्भवात्

harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasambhavāt

5.40

हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत्

hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet

5.40.2

त्र्यहाद् द्व्यहाच् छरद्ग्रीष्मवर्षास्व् अपि च बुद्धिमान्

tryahād dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān

5.41

अतिपातिषु रोगेषु नेच्छेद् विधिम् इमं भिषक्

atipātiṣu rogeṣu necched vidhim imaṃ bhiṣak

5.41.2

प्रदीप्तागारवच्छीघ्रं तत्र कुर्यात् प्रतिक्रियाम्

pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām

5.42

या वेदना शस्त्रनिपातजाता तीव्रा शरीरं प्रदुनोति जन्तोः

yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ

5.42.2

घृतेन सा शान्तिम् उपैति सिक्ता कोष्णेन यष्टीमधुकान्वितेन

ghṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena

6.1

अथात ऋतुचर्यमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

6.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

6.3

कालो हि नाम भगवान् स्वयम्भुर् अनादिमध्यनिधनो ऽत्र रसव्यापत्सम्पत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणाम् आयत्ते

kālo hi nāma bhagavān svayambhur anādimadhyanidhano 'tra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte

6.3.2

स सूक्ष्माम् अपि कलां न लीयत इति कालः संकलयति कालयति वा भूतानीति कालः

sa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ

6.4

तस्य संवत्सरात्मनो भगवान् आदित्यो गतिविशेषेण निमेषकाष्ठाकलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति

tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti

6.5

तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रो ऽक्षिनिमेषः पञ्चदशाक्षिनिमेषाः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठाः कला विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश् च त्रिंशन्मुहूर्तम् अहोरात्रं पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः स च द्विविधः शुक्लः कृष्णश् च तौ मासः

tatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ pañcadaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaś ca triṃśanmuhūrtam ahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaś ca tau māsaḥ

6.6

तत्र माघादयो द्वादश मासाः संवत्सरः द्विमासिकम् ऋतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः मधुमाधवौ वसन्तः शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः नभोनभस्यौ वर्षाः इषोर्जौ शरत् सहःसहस्यौ हेमन्त इति

tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikam ṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti

6.7

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च

ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca

6.7.2

तयोर् दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः तेषु भगवान् आप्यायते सोमः अम्ललवणमधुराश् च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलम् अभिवर्धते

tayor dakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivardhate

6.7.3

उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः तेषु भगवान् आप्यायते ऽर्कः तिक्तकषायकटुकाश् च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलम् अपहीयते

uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāś ca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam apahīyate

Suśrutasaṃhitā