1.1

अथातो वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

1.2

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

1.3

अथ खलु भगवन्तम् अमरवरम् ऋषिगणपरिवृतम् आश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासं धन्वन्तरिम् औपधेनववैतरणौरभ्रपौष्कलावतकरवीर्यगोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः

atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarim aupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīryagopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ

1.4

भगवन् शारीरमानसागन्तुव्याधिभिर् विविधवेदनाभिघातोपद्रुतान् सनाथान् अप्य् अनाथवद् विचेष्टमानान् विक्रोशतश् च मानवानभिसमीक्ष्य मनसि नः पीडा भवति तेषां सुखैषिणां रोगोपशमार्थमात्मनश् च प्राणयात्रार्थं प्रजाहितहेतोर् आयुर्वेदं श्रोतुम् इच्छाम इहोपदिश्यमानम् अत्रायत्तम् ऐहिकम् आमुष्मिकं च श्रेयः तद्भगवन्तम् उपपन्नाः स्मः शिष्यत्वेनेति

bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān apy anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaś ca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetor āyurvedaṃ śrotum icchāma ihopadiśyamānam atrāyattam aihikam āmuṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantam upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti

1.5

तान् उवाच भगवान् स्वागतं वः सर्व एवामीमांस्या अध्याप्याश् च भवन्तो वत्साः

tān uvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ

1.6

इह खल्व् आयुर्वेदो नामोपाङ्गम् अथर्ववेदस्यानुत्पाद्य इव प्रजाः श्लोकशतसहस्रम् अध्यायसहस्रं च कृतवान् स्वयम्भूः ततो ऽल्पायुष्ट्वम् अल्पमेधस्त्वं चालोक्य नराणां भूयो ऽष्टधा प्रणीतवान्

iha khalv āyurvedo nāmopāṅgam atharvavedasyānutpādya iva prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato 'lpāyuṣṭvam alpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān

1.7

तद्यथा शल्यं शालाक्यं कायचिकित्सा भूतविद्या कौमारभृत्यम् अगदतन्त्रं रसायनतन्त्रं वाजीकरणतन्त्रम् इति

tadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti

1.8

अथास्य प्रत्यङ्गलक्षणसमासः

athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ

1.8.2

तत्र शल्यं नाम विविधतृणकाष्ठपाषाणपांशुलोहलोष्टास्थिवालनखपूयास्रावदुष्टव्रणान्तर्गर्भशल्योद्धरणार्थं यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानव्रणविनिश्चयार्थं च

tatra śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthivālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca

1.8.3

शालाक्यं नामोर्ध्वजत्रुगतानां श्रवणनयनवदनघ्राणादिसंश्रितानां व्याधीनाम् उपशमनार्थम्

śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnām upaśamanārtham

1.8.4

कायचिकित्सा नाम सर्वाङ्गसंश्रितानां व्याधीनां ज्वररक्तपित्तशोषोन्मादापस्मारकुष्ठमेहातिसारादीनाम् उपशमनार्थम्

kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām upaśamanārtham

1.8.5

भूतविद्या नाम देवासुरगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचनागग्रहाद्युपसृष्टचेतसां शान्तिकर्मबलिहरणादिग्रहोपशमनार्थम्

bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham

1.8.6

कौमारभृत्यं नाम कुमारभरणधात्रीक्षीरदोषसंशोधनार्थं दुष्टस्तन्यग्रहसमुत्थानां च व्याधीनाम् उपशमनार्थम्

kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnām upaśamanārtham

1.8.7

अगदतन्त्रं नाम सर्पकीटलूतामूषकादिदष्टविषव्यञ्जनार्थं विविधविषसंयोगोपशमनार्थं च

agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca

1.8.8

रसायनतन्त्रं नाम वयःस्थापनम् आयुर्मेधाबलकरं रोगापहरणसमर्थं च

rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca

1.8.9

वाजीकरणतन्त्रं नामाल्पदुष्टक्षीणविशुष्करेतसाम् आप्यायनप्रसादोपचयजनननिमित्तं प्रहर्षजननार्थं च

vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca

1.9

एवम् अयम् आयुर्वेदो ऽष्टाङ्ग उपदिश्यते अत्र कस्मै किम् उच्यताम् इति

evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kim ucyatām iti

1.10

त ऊचुः अस्माकं सर्वेषाम् एव शल्यज्ञानं मूलं कृत्वोपदिशतु भगवान् इति

ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣām eva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavān iti

1.11

स उवाचैवम् अस्त्व् इति

sa uvācaivam astv iti

1.12

त ऊचुर् भूयो ऽपि भगवन्तम् अस्माकम् एकमतीनां मतम् अभिसमीक्ष्य सुश्रुतो भगवन्तं प्रक्ष्यति अस्मै चोपदिश्यमानं वयम् अप्य् उपधारयिष्यामः

ta ūcur bhūyo 'pi bhagavantam asmākam ekamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ

Suśrutasaṃhitā