13.4.2.1

एतस्यां तायमानायाम् अश्वं निक्त्वोदानयन्ति यस्मिन्त् सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यो वा जवसमृद्धः सहस्रार्हम् पूर्व्यं यो दक्षिणायां धुर्यप्रतिधुरः

etasyāṃ tāyamānāyām aśvaṃ niktvodānayanti yasmint sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yo vā javasamṛddhaḥ sahasrārham pūrvyaṃ yo dakṣiṇāyāṃ dhuryapratidhuraḥ

13.4.2.2

तद् यत् सर्वरूपो भवति सर्वं वै रूपं सर्वम् अश्वमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या अथ यज्जवसमृद्धो वीर्यं वै जवो वीर्यस्याप्त्यै वीर्यस्यावरुद्ध्या अथ यत् सहस्रार्हः सर्वं वै सहस्रं सर्वम् अश्वमेधः सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या अथ यत् पूर्व्य एष वा अपरिमितं वीर्यम् अभिवर्धते यत् पूर्व्यो ऽपरिमितस्यैव वीर्यस्यावरुद्ध्या अथ यद् दक्षिणायां धुर्य् अप्रतिधुर एष वा एष य एष तपति न वा एतं कश्चन प्रतिप्रतिर् एतस्यैवावरुद्ध्यै

tad yat sarvarūpo bhavati sarvaṃ vai rūpaṃ sarvam aśvamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyā atha yajjavasamṛddho vīryaṃ vai javo vīryasyāptyai vīryasyāvaruddhyā atha yat sahasrārhaḥ sarvaṃ vai sahasraṃ sarvam aśvamedhaḥ sarvasyāptyai sarvasyāvaruddhyā atha yat pūrvya eṣa vā aparimitaṃ vīryam abhivardhate yat pūrvyo 'parimitasyaiva vīryasyāvaruddhyā atha yad dakṣiṇāyāṃ dhury apratidhura eṣa vā eṣa ya eṣa tapati na vā etaṃ kaścana pratipratir etasyaivāvaruddhyai

13.4.2.3

तद् उ होवाच भाल्लबेयो द्विरूप एवैषो ऽश्वः स्यात् कृष्णसारङ्गः प्रजापतेर् वा एषो ऽक्ष्णः समभवद् द्विरूपं वा इदं चक्षुः शुक्लं चैव कृष्णं च तद् एनं स्वेन रूपेण समर्धयतीति

tad u hovāca bhāllabeyo dvirūpa evaiṣo 'śvaḥ syāt kṛṣṇasāraṅgaḥ prajāpater vā eṣo 'kṣṇaḥ samabhavad dvirūpaṃ vā idaṃ cakṣuḥ śuklaṃ caiva kṛṣṇaṃ ca tad enaṃ svena rūpeṇa samardhayatīti

13.4.2.4

अथ होवाच सात्ययज्ञिः त्रिरूप एवैषो ऽश्वः स्यात् तस्य कृष्णः पूर्वार्धः शुक्लो ऽपरार्धः कृत्तिकाञ्जिः पुरस्तात् तद् यत् कृष्णः पूर्वार्धो भवति यद् एवेदं कृष्णम् अक्ष्णस् तद् अस्य तद् अथ यच्छुक्लो ऽपरार्धो यदेवेदं शुक्लम् अक्ष्णस् तद् अस्य तद् अथ यत् कृत्तिकाञ्जिः पुरस्तात् सा कनीनका स एव रूपसमृद्धो ऽतो यतमो ऽस्योपकल्पेत बहुरूपो वा द्विरूपो वा त्रिरूपो वा कृत्तिकाञ्जिस् तम् आलभेत जवेन त्व् एव समृद्धः स्यात्

atha hovāca sātyayajñiḥ trirūpa evaiṣo 'śvaḥ syāt tasya kṛṣṇaḥ pūrvārdhaḥ śuklo 'parārdhaḥ kṛttikāñjiḥ purastāt tad yat kṛṣṇaḥ pūrvārdho bhavati yad evedaṃ kṛṣṇam akṣṇas tad asya tad atha yacchuklo 'parārdho yadevedaṃ śuklam akṣṇas tad asya tad atha yat kṛttikāñjiḥ purastāt sā kanīnakā sa eva rūpasamṛddho 'to yatamo 'syopakalpeta bahurūpo vā dvirūpo vā trirūpo vā kṛttikāñjis tam ālabheta javena tv eva samṛddhaḥ syāt

13.4.2.5

तस्यैते पुरस्ताद् रक्षितार उपक्ﾱप्ता भवन्ति राजपुत्राः कवचिनः शतं राजन्या निषङ्गिणः शतं सूतग्रामण्याम् पुत्रा इषुपर्षिणः शतं क्षात्त्रसंग्रहीतॄणाम् पुत्रा दण्डिनः शतम् अश्वशतं निरष्टं निरमणं यस्मिन्न् एनम् अपिसृज्य

tasyaite purastād rakṣitāra upakﾱptā bhavanti rājaputrāḥ kavacinaḥ śataṃ rājanyā niṣaṅgiṇaḥ śataṃ sūtagrāmaṇyām putrā iṣuparṣiṇaḥ śataṃ kṣāttrasaṃgrahītṝṇām putrā daṇḍinaḥ śatam aśvaśataṃ niraṣṭaṃ niramaṇaṃ yasminn enam apisṛjya

13.4.2.6

अथ सावित्रीम् इष्टिं निर्वपति सवित्रे प्रसवित्रे द्वादशकपालम् पुरोडाशं सविता वै प्रसविता सविता म इमं यज्ञम् प्रसुवाद् इति

atha sāvitrīm iṣṭiṃ nirvapati savitre prasavitre dvādaśakapālam puroḍāśaṃ savitā vai prasavitā savitā ma imaṃ yajñam prasuvād iti

13.4.2.7

तस्यै पञ्चदश सामिधेन्यो भवन्ति वार्त्रघ्नावाज्यभागौ य इमा विश्वा जातान्य् आ देवो यातु सविता सुरत्न इत्य् उपांशु हविषो याज्यानुवाक्ये विराजौ संयाज्ये हिरण्यं दक्षिणा सुवर्णं शतमानं तस्योक्तम् ब्राह्मणम्

tasyai pañcadaśa sāmidhenyo bhavanti vārtraghnāvājyabhāgau ya imā viśvā jātāny ā devo yātu savitā suratna ity upāṃśu haviṣo yājyānuvākye virājau saṃyājye hiraṇyaṃ dakṣiṇā suvarṇaṃ śatamānaṃ tasyoktam brāhmaṇam

13.4.2.8

तस्यै प्रयाजेषु तायमानेषु ब्राह्मणो वीणागाथी दक्षिणत उत्तरमन्द्राम् उदाघ्नंस् तिस्रः स्वयंसम्भृता गाथा गायतीत्य् अयजतेत्य् अददाद् इति तस्योक्तम् ब्राह्मणम्

tasyai prayājeṣu tāyamāneṣu brāhmaṇo vīṇāgāthī dakṣiṇata uttaramandrām udāghnaṃs tisraḥ svayaṃsambhṛtā gāthā gāyatīty ayajatety adadād iti tasyoktam brāhmaṇam

13.4.2.9

अथ द्वितीयां निर्वपति सवित्र आसवित्रे द्वादशकपालम् पुरोडाशं सविता वा आसविता सविता म इमं यज्ञम् आसुवाद् इति

atha dvitīyāṃ nirvapati savitra āsavitre dvādaśakapālam puroḍāśaṃ savitā vā āsavitā savitā ma imaṃ yajñam āsuvād iti

13.4.2.10

तस्यै सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति सद्वन्तावाज्यभागौ सद् एवावरुन्द्धे विश्वानि देव सवितः स घा नो देवः सविता सहावेत्य् उपांशु हविषो याज्यानुवाक्ये अनुष्टुभौ संयाज्ये रजतं हिरण्यं दक्षिणा नानारूपताया अथो उत्क्रमायानपक्रमाय शतमानम् भवति शतायुर् वै पुरुषः शतेन्द्रिय आयुर् एवेन्द्रियं वीर्यम् आत्मन् धत्ते

tasyai saptadaśa sāmidhenyo bhavanti sadvantāvājyabhāgau sad evāvarunddhe viśvāni deva savitaḥ sa ghā no devaḥ savitā sahāvety upāṃśu haviṣo yājyānuvākye anuṣṭubhau saṃyājye rajataṃ hiraṇyaṃ dakṣiṇā nānārūpatāyā atho utkramāyānapakramāya śatamānam bhavati śatāyur vai puruṣaḥ śatendriya āyur evendriyaṃ vīryam ātman dhatte

13.4.2.11

तस्यै प्रयाजेषु तायमानेषु ब्राह्मणो

tasyai prayājeṣu tāyamāneṣu brāhmaṇo

13.4.2.12

अथ तृतीयां निर्वपति सवित्रे सत्यप्रसवाय द्वादशकपालम् पुरोडाशम् एष ह वै सत्यः प्रसवो यः सवितुः सत्येन मे प्रसवेनेमं यज्ञम् प्रसुवादिति

atha tṛtīyāṃ nirvapati savitre satyaprasavāya dvādaśakapālam puroḍāśam eṣa ha vai satyaḥ prasavo yaḥ savituḥ satyena me prasavenemaṃ yajñam prasuvāditi

13.4.2.13

तस्यै सप्तदशैव सामिधेन्यो भवन्ति रयिमन्तावाज्यभागौ वीर्यं वै रयिवीर्यस्याप्त्यै वीर्यस्यावरुद्ध्या आ विश्वदेवं सत्पतिं न प्रमिये सवितुर् दैव्यस्य तद् इत्य् उपांशु हविषो याज्यानुवाक्ये नित्ये संयाज्ये नेद् यज्ञपथाद् अयानीति क्ﾱप्त एव यज्ञे ऽन्ततः प्रतितिष्ठति त्रिष्टुभौ भवत इन्द्रे वै वीर्यं त्रिष्टुब् इन्द्रियस्यैव वीर्यस्यावरुद्ध्यै हिरण्यं दक्षिणा सुवर्णं शतमानं तस्योक्तम् ब्राह्मणम्

tasyai saptadaśaiva sāmidhenyo bhavanti rayimantāvājyabhāgau vīryaṃ vai rayivīryasyāptyai vīryasyāvaruddhyā ā viśvadevaṃ satpatiṃ na pramiye savitur daivyasya tad ity upāṃśu haviṣo yājyānuvākye nitye saṃyājye ned yajñapathād ayānīti kﾱpta eva yajñe 'ntataḥ pratitiṣṭhati triṣṭubhau bhavata indre vai vīryaṃ triṣṭub indriyasyaiva vīryasyāvaruddhyai hiraṇyaṃ dakṣiṇā suvarṇaṃ śatamānaṃ tasyoktam brāhmaṇam

13.4.2.14

तस्यै प्रयाजेषु तायमानेषु ब्राह्मणो

tasyai prayājeṣu tāyamāneṣu brāhmaṇo

13.4.2.15

एतस्यां संस्थितायाम् उपोत्थायाध्वर्युश्च यजमानश् चाश्वस्य दक्षिणे कर्ण आजपतो विभूर् मात्रा प्रभूः पित्रेति तस्योक्तम् ब्राह्मणम् अथैनम् उदञ्चम् प्राञ्चम् प्रसृजत एषा होभयेषां देवमनुष्याणां दिग् यद् उदीची प्राची स्वायामेवैनं तद् दिशि धत्तो न वै स्व आयतने प्रतिष्ठितो रिष्यत्य् अरिष्ट्यै

etasyāṃ saṃsthitāyām upotthāyādhvaryuśca yajamānaś cāśvasya dakṣiṇe karṇa ājapato vibhūr mātrā prabhūḥ pitreti tasyoktam brāhmaṇam athainam udañcam prāñcam prasṛjata eṣā hobhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ dig yad udīcī prācī svāyāmevainaṃ tad diśi dhatto na vai sva āyatane pratiṣṭhito riṣyaty ariṣṭyai

13.4.2.16

स आह देवा आशापालाः एतं देवेभ्यो ऽश्वम् मेधाय प्रोक्षितं रक्षतेत्य् उक्ता मानुषा आशापाला अथैते दैवा आप्याः साध्या अन्वाध्या मरुतस् तम् एत उभये देवमनुष्याः संविदाना अप्रत्यावर्तयन्तः संवत्सरं रक्षन्ति तद् यं न प्रत्यावर्तयन्त्य् एष वा एष तपति क उ ह्येतम् अर्हति प्रत्यावर्तयितुं यद्ध्येनम् प्रत्यावर्तयेयुः पराग् एवेदं सर्वं स्यात् तस्माद् अप्रत्यावर्तयन्तो रक्षन्ति

sa āha devā āśāpālāḥ etaṃ devebhyo 'śvam medhāya prokṣitaṃ rakṣatety uktā mānuṣā āśāpālā athaite daivā āpyāḥ sādhyā anvādhyā marutas tam eta ubhaye devamanuṣyāḥ saṃvidānā apratyāvartayantaḥ saṃvatsaraṃ rakṣanti tad yaṃ na pratyāvartayanty eṣa vā eṣa tapati ka u hyetam arhati pratyāvartayituṃ yaddhyenam pratyāvartayeyuḥ parāg evedaṃ sarvaṃ syāt tasmād apratyāvartayanto rakṣanti

13.4.2.17

स आहाशापालाः ये वा एतस्योदृचं गमिष्यन्ति राष्ट्रं ते भविष्यन्ति राजानो भविष्यन्त्य् अभिषेचनीया अथ य एतस्योदृचं न गमिष्यन्त्य् अराष्ट्रं ते भविष्यन्त्य् अराजानो भविष्यन्ति राजन्या विशो ऽनभिषेचनीयास् तस्मान् मा प्रमदत स्नात्वाच्चैवैनम् उदकान् निरुन्धीध्वं वडवाभ्यश्च ते यद् यद् ब्राह्मणजातम् उपनिगच्छेत तत् तत् पृच्छेत ब्राह्मणाः कियद् यूयम् अश्वमेधस्य वित्थेति ते ये न विद्युर् जिनीयात तान्त् सर्वं वा अश्वमेधः सर्वस्यैष न वेद यो ब्राह्मणः सन्न् अश्वमेधस्य न वेद सो ऽब्राह्मणो ज्येय एव स पानं करवाथ खादं निवपाथाथ यत् किं च जनपदे कृतान्नं सर्वं वस् तत् सुतं तेषां रथकारकुल एव वो वसतिस् तद्ध्यश्वस्यायतनमिति

sa āhāśāpālāḥ ye vā etasyodṛcaṃ gamiṣyanti rāṣṭraṃ te bhaviṣyanti rājāno bhaviṣyanty abhiṣecanīyā atha ya etasyodṛcaṃ na gamiṣyanty arāṣṭraṃ te bhaviṣyanty arājāno bhaviṣyanti rājanyā viśo 'nabhiṣecanīyās tasmān mā pramadata snātvāccaivainam udakān nirundhīdhvaṃ vaḍavābhyaśca te yad yad brāhmaṇajātam upanigaccheta tat tat pṛccheta brāhmaṇāḥ kiyad yūyam aśvamedhasya vittheti te ye na vidyur jinīyāta tānt sarvaṃ vā aśvamedhaḥ sarvasyaiṣa na veda yo brāhmaṇaḥ sann aśvamedhasya na veda so 'brāhmaṇo jyeya eva sa pānaṃ karavātha khādaṃ nivapāthātha yat kiṃ ca janapade kṛtānnaṃ sarvaṃ vas tat sutaṃ teṣāṃ rathakārakula eva vo vasatis taddhyaśvasyāyatanamiti

13.4.3.1

प्रमुच्याश्वं दक्षिणेन वेदिं हिरण्मयं कशिपूपस्तृणाति तस्मिन् होतोपविशति दक्षिणेन होतारं हिरण्मये कूर्चे यजमानो दक्षिणतो ब्रह्मा चोद्गाता च हिरण्मय्योः कशिपुनोः पुरस्तात् प्रत्यङ्ङ् अध्वर्युर् हिरण्मये वा कूर्चे हिरण्मये वा फलके

pramucyāśvaṃ dakṣiṇena vediṃ hiraṇmayaṃ kaśipūpastṛṇāti tasmin hotopaviśati dakṣiṇena hotāraṃ hiraṇmaye kūrce yajamāno dakṣiṇato brahmā codgātā ca hiraṇmayyoḥ kaśipunoḥ purastāt pratyaṅṅ adhvaryur hiraṇmaye vā kūrce hiraṇmaye vā phalake

13.4.3.2

समुपविष्टेष्वध्वर्युः संप्रेष्यति होतर् भूतान्य् आचक्ष्व भूतेष्व् इमं यजमानम् अध्यूहेति संप्रेषितो होताध्वर्युम् आमन्त्रयते पारिप्लवम् आख्यानम् आख्यास्यन्न् अध्वर्यव् इति हवै होतर् इत्य् अध्वर्युः

samupaviṣṭeṣvadhvaryuḥ saṃpreṣyati hotar bhūtāny ācakṣva bhūteṣv imaṃ yajamānam adhyūheti saṃpreṣito hotādhvaryum āmantrayate pāriplavam ākhyānam ākhyāsyann adhvaryav iti havai hotar ity adhvaryuḥ

13.4.3.3

मनुर् वैवस्वतो राजेत्य् आह तस्य मनुष्या विशस् त इम आसत इत्य् अश्रोत्रिया गृहमेधिन उपसमेता भवन्ति तान् उपदिशत्य् ऋचो वेदः सो ऽयम् इत्यृचां सूक्तं व्याचक्षाण इवानुद्रवेद् वीणागणगिन उपसमेता भवन्ति तान् अध्वर्युः संप्रेष्यति वीणागणगिन इत्य् आह पुराणैर् इमं यजमानं राजभिः साधुकृद्भिः संगायतेति तं ते तथा संगायन्ति तद् यद् एनम् एवं संगायन्ति पुराणैर् एवैनं तद् राजभिः साधुकृद्भिः सलोकं कुर्वन्ति

manur vaivasvato rājety āha tasya manuṣyā viśas ta ima āsata ity aśrotriyā gṛhamedhina upasametā bhavanti tān upadiśaty ṛco vedaḥ so 'yam ityṛcāṃ sūktaṃ vyācakṣāṇa ivānudraved vīṇāgaṇagina upasametā bhavanti tān adhvaryuḥ saṃpreṣyati vīṇāgaṇagina ity āha purāṇair imaṃ yajamānaṃ rājabhiḥ sādhukṛdbhiḥ saṃgāyateti taṃ te tathā saṃgāyanti tad yad enam evaṃ saṃgāyanti purāṇair evainaṃ tad rājabhiḥ sādhukṛdbhiḥ salokaṃ kurvanti

Śatapathabrāhmaṇa