15.2.1

भेदानां विशेषाणां महदादीनां भूतान्तानां कारणं मूलकारणम् अस्त्यव्यक्तम्

bhedānāṃ viśeṣāṇāṃ mahadādīnāṃ bhūtāntānāṃ kāraṇaṃ mūlakāraṇam astyavyaktam

15.2.1.2

कुतः

kutaḥ

15.2.1.3

कारणकार्यविभागाद् अविभागाद् वैश्वरूप्यस्य

kāraṇakāryavibhāgād avibhāgād vaiśvarūpyasya

15.2.1.4

कारणे सत् कार्यम् इति स्थितम्

kāraṇe sat kāryam iti sthitam

15.2.1.5

तथा च यथा कूर्मशरीरे सन्त्येवाङ्गानि निश्चरन्ति विभज्यन्त इदं कूर्मस्य शरीरम् एतान्येतस्याङ्गानीत्येवं निविशमानानि तस्मिन्न् अव्यक्तीभवन्त्येवं मृत्पिण्डाद्धेमपिण्डाद् वा कार्याणि कुटकटकादीनि सन्त्येवाविर्भवन्ति विभज्यन्ते सन्त्येव पृथिव्यादीनि कारणात् तन्मात्राद् आविर्भवन्ति विभज्यन्ते सन्त्येव तन्मात्राण्यहंकारात् कारणात् सन्न् एवाहंकारः कारणान् महतः सन्न् एव च महान् परमाव्यक्ताद् इति

tathā ca yathā kūrmaśarīre santyevāṅgāni niścaranti vibhajyanta idaṃ kūrmasya śarīram etānyetasyāṅgānītyevaṃ niviśamānāni tasminn avyaktībhavantyevaṃ mṛtpiṇḍāddhemapiṇḍād vā kāryāṇi kuṭakaṭakādīni santyevāvirbhavanti vibhajyante santyeva pṛthivyādīni kāraṇāt tanmātrād āvirbhavanti vibhajyante santyeva tanmātrāṇyahaṃkārāt kāraṇāt sann evāhaṃkāraḥ kāraṇān mahataḥ sann eva ca mahān paramāvyaktād iti

15.2.1.6

सो ऽयं कारणात् परमाव्यक्तात् साक्षात्पारंपर्येणान्वितस्य विश्वस्य कार्यस्य विभागः

so 'yaṃ kāraṇāt paramāvyaktāt sākṣātpāraṃparyeṇānvitasya viśvasya kāryasya vibhāgaḥ

15.2.1.7

प्रतिसर्गे मृत्पिण्डं हेमपिण्डं वा कुटकटकादयो निर्विशन्तो ऽव्यक्तीभवन्ति तत् कारणरूपम् एवानभिव्यक्तं कार्यम् अपेक्ष्याव्यक्तं भवति

pratisarge mṛtpiṇḍaṃ hemapiṇḍaṃ vā kuṭakaṭakādayo nirviśanto 'vyaktībhavanti tat kāraṇarūpam evānabhivyaktaṃ kāryam apekṣyāvyaktaṃ bhavati

15.2.1.8

एवं पृथिव्यादयस्तन्मात्राणि विशन्तः स्वापेक्षया तन्मात्राण्य् अव्यक्तयन्त्य् एवं तन्मात्राण्यहंकारं विशन्त्यहंकारम् अव्यक्तयन्त्येवम् अहंकारो महान्तम् आविशन् महान्तम् अव्यक्तयति महान् स्वं कारणं विशन् प्रकृतिम् अव्यक्तयति

evaṃ pṛthivyādayastanmātrāṇi viśantaḥ svāpekṣayā tanmātrāṇy avyaktayanty evaṃ tanmātrāṇyahaṃkāraṃ viśantyahaṃkāram avyaktayantyevam ahaṃkāro mahāntam āviśan mahāntam avyaktayati mahān svaṃ kāraṇaṃ viśan prakṛtim avyaktayati

15.2.1.9

प्रकृतेस्तु न क्वचिन्निवेश इति सा सर्वकार्याणाम् अव्यक्तम् एव

prakṛtestu na kvacinniveśa iti sā sarvakāryāṇām avyaktam eva

15.2.1.10

सो ऽयम् अविभागः प्रकृतौ वैश्वरूप्यस्य नानारूपस्य कार्यस्य

so 'yam avibhāgaḥ prakṛtau vaiśvarūpyasya nānārūpasya kāryasya

15.2.1.11

स्वार्थिकः

svārthikaḥ

15.2.1.12

तस्मात् कारणे कार्यस्य सत एव विभागाविभागाभ्याम् अव्यक्तं कारणम् अस्तीति

tasmāt kāraṇe kāryasya sata eva vibhāgāvibhāgābhyām avyaktaṃ kāraṇam astīti

15.2.1.13

इतश्चाव्यक्तम् अस्तीत्याह शक्तितः प्रवृत्तेश्च

itaścāvyaktam astītyāha śaktitaḥ pravṛtteśca

15.2.1.14

कारणशक्तितः कार्यं प्रवर्तत इति सिद्धम्

kāraṇaśaktitaḥ kāryaṃ pravartata iti siddham

15.2.1.15

अशक्तात् कारणात् कार्यस्यानुत्पत्तेः

aśaktāt kāraṇāt kāryasyānutpatteḥ

15.2.1.16

न हि सत्कार्यपक्षे कार्यस्याव्यक्तताया अन्यस्यां शक्तावस्ति प्रमाणम्

na hi satkāryapakṣe kāryasyāvyaktatāyā anyasyāṃ śaktāvasti pramāṇam

15.2.1.17

अयम् एव हि सिकताभ्यस्तिलानां तैलोत्पादकानां भेदो यद् एतेष्वेव तैलम् अस्त्यनागतावस्थं न सिकतास्विति

ayam eva hi sikatābhyastilānāṃ tailotpādakānāṃ bhedo yad eteṣveva tailam astyanāgatāvasthaṃ na sikatāsviti

15.2.1.18

स्याद् एतत्

syād etat

15.2.1.19

शक्तितः प्रवृत्तिः कारणकार्यविभागाविभागौ च महत एव परमाव्यक्तत्वं साधयिष्यत इति कृतं ततः परेणाव्यक्तेनेति

śaktitaḥ pravṛttiḥ kāraṇakāryavibhāgāvibhāgau ca mahata eva paramāvyaktatvaṃ sādhayiṣyata iti kṛtaṃ tataḥ pareṇāvyakteneti

15.2.1.20

अत आह परिमाणात्

ata āha parimāṇāt

Sāṃkhyatattvakaumudī