13.2.1.2

तत्र कार्यस्योद्गमने हेतुर् धर्मो लाघवं गौरवप्रतिद्वंद्वि

tatra kāryasyodgamane hetur dharmo lāghavaṃ gauravapratidvaṃdvi

13.2.1.3

यतो ऽग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनं भवति तद् एव लाघवं कस्यचित् तिर्यग्गमने हेतुर् यथा वायोः

yato 'gner ūrdhvaṃ jvalanaṃ bhavati tad eva lāghavaṃ kasyacit tiryaggamane hetur yathā vāyoḥ

13.2.1.4

एवं करणानां वृत्तिपटुत्वे हेतुर् लाघवं गुरुत्वे हि मन्दानि स्युर् इति सत्त्वस्य प्रकाशात्मत्वम् उक्तम्

evaṃ karaṇānāṃ vṛttipaṭutve hetur lāghavaṃ gurutve hi mandāni syur iti sattvasya prakāśātmatvam uktam

13.2.1.5

सत्त्वतमसी स्वयम् अक्रियतया स्वकार्ये प्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात् प्रच्याव्य स्वकार्य उत्साहं प्रयत्नं कार्येते

sattvatamasī svayam akriyatayā svakārye pravṛttiṃ pratyavasīdantī rajasopaṣṭabhyete avasādāt pracyāvya svakārya utsāhaṃ prayatnaṃ kāryete

13.2.1.6

तद् इदम् उक्तम् उपस्तम्भकं रज इति

tad idam uktam upastambhakaṃ raja iti

13.2.1.7

कस्माद् इति

kasmād iti

13.2.1.8

अत उक्तं चलम् इति

ata uktaṃ calam iti

13.2.1.9

तद् अनेन रजः प्रवृत्त्यर्थं दर्शितम्

tad anena rajaḥ pravṛttyarthaṃ darśitam

13.2.1.10

रजस्तु चलतया परितस् त्रैगुण्यं चालयद् गुरुणा वृण्वता तमसा तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धेन क्वचिद् एव प्रवर्तत इति ततस् ततो व्यावृत्त्या तमो नियामकम् उक्तं गुरु वरणकम् एव तम इति

rajastu calatayā paritas traiguṇyaṃ cālayad guruṇā vṛṇvatā tamasā tatra tatra pravṛttipratibandhena kvacid eva pravartata iti tatas tato vyāvṛttyā tamo niyāmakam uktaṃ guru varaṇakam eva tama iti

13.2.1.11

एवकारः प्रत्येकं भिन्नक्रमः सम्बध्यते सत्त्वम् एव रज एव तम एवेति

evakāraḥ pratyekaṃ bhinnakramaḥ sambadhyate sattvam eva raja eva tama eveti

13.2.1.12

ननु च परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत् परस्परं ध्वंसन्त इत्येव युक्तं प्रागेवैषाम् एकक्रियाकर्तृतेति

nanu ca parasparavirodhaśīlā guṇāḥ sundopasundavat parasparaṃ dhvaṃsanta ityeva yuktaṃ prāgevaiṣām ekakriyākartṛteti

13.2.1.13

अत आह प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः

ata āha pradīpavaccārthato vṛttiḥ

13.2.1.14

दृष्टम् एव तद् यथा वर्तितैले अनलविरोधिनी अथ च मिलिते सहानलेन रूपप्रकाशलक्षणं कार्यं कुरुतः यथा च वातपित्तश्लेष्माणः परस्परं विरोधिनः शरीरधरणलक्षणकार्यकारिणः

dṛṣṭam eva tad yathā vartitaile analavirodhinī atha ca milite sahānalena rūpaprakāśalakṣaṇaṃ kāryaṃ kurutaḥ yathā ca vātapittaśleṣmāṇaḥ parasparaṃ virodhinaḥ śarīradharaṇalakṣaṇakāryakāriṇaḥ

13.2.1.15

एवं सत्त्वरजस्तमांसि मिथोविरुद्धान्यप्यनुवर्त्स्यन्ति च कार्यं करिष्यन्ति च

evaṃ sattvarajastamāṃsi mithoviruddhānyapyanuvartsyanti ca kāryaṃ kariṣyanti ca

13.2.1.16

अर्थत इति पुरुषार्थत इति यथा वक्ष्यति पुरुषार्थ एव हेतुर् न केनचित् कार्यते करणम् इति

arthata iti puruṣārthata iti yathā vakṣyati puruṣārtha eva hetur na kenacit kāryate karaṇam iti

13.2.1.17

अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परं विरोधिनः स्वानुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति

atra ca sukhaduḥkhamohāḥ parasparaṃ virodhinaḥ svānurūpāṇi sukhaduḥkhamohātmakānyeva nimittāni kalpayanti

13.2.1.18

तेषां च परस्परम् अभिभाव्यभिभावकभावान् नानात्वम्

teṣāṃ ca parasparam abhibhāvyabhibhāvakabhāvān nānātvam

13.2.1.19

तद् यथा स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति

tad yathā strī rūpayauvanakulaśīlasampannā svāminaṃ sukhākaroti

13.2.1.20

तत् कस्य हेतोः

tat kasya hetoḥ

13.2.1.21

स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात्

svāminaṃ prati tasyāḥ sukharūpasamudbhavāt

Sāṃkhyatattvakaumudī