5.2.3.40

यो हि शब्दो यत्र वृद्धैः प्रयुज्यते सो ऽसति वृत्त्यन्तरे तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोत्वस्य

yo hi śabdo yatra vṛddhaiḥ prayujyate so 'sati vṛttyantare tasya vācako yathā gośabdo gotvasya

5.2.3.41

प्रयुज्यते चैष गवयशब्दो गोसदृश इति तस्यैव वाचक इति ज्ञानम् अनुमानम् एव

prayujyate caiṣa gavayaśabdo gosadṛśa iti tasyaiva vācaka iti jñānam anumānam eva

5.2.3.42

यत् तु गवयस्य चक्षुःसंनिकृष्टस्य गोसादृश्यज्ञानं तत् प्रत्यक्षम्

yat tu gavayasya cakṣuḥsaṃnikṛṣṭasya gosādṛśyajñānaṃ tat pratyakṣam

5.2.3.43

अत एव स्मर्यमाणायां गवि गवयसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षम्

ata eva smaryamāṇāyāṃ gavi gavayasādṛśyajñānaṃ pratyakṣam

5.2.3.44

न ह्यन्यद् गवि सादृश्यम् अन्यच्च गवये

na hyanyad gavi sādṛśyam anyacca gavaye

5.2.3.45

भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरवर्ती जात्यन्तरे सादृश्यमुच्यते

bhūyo'vayavasāmānyayogo jātyantaravartī jātyantare sādṛśyamucyate

5.2.3.46

सामान्ययोगश्चैकश्चेद् गवये प्रत्यक्षो गव्यपि तथेति नोपमानस्य प्रमेयान्तरम् अस्ति यत्र प्रमाणं भवेद् इति न प्रमाणान्तरम् उपमानम् इति

sāmānyayogaścaikaśced gavaye pratyakṣo gavyapi tatheti nopamānasya prameyāntaram asti yatra pramāṇaṃ bhaved iti na pramāṇāntaram upamānam iti

5.2.3.47

एवम् अर्थापत्तिर् अपि न प्रमाणान्तरम्

evam arthāpattir api na pramāṇāntaram

5.2.3.48

तथा हि जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यादृष्टस्य कल्पनम् अर्थापत्तिर् अभिमता वृद्धानाम्

tathā hi jīvataścaitrasya gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyādṛṣṭasya kalpanam arthāpattir abhimatā vṛddhānām

5.2.3.49

साप्यनुमानम् एव

sāpyanumānam eva

5.2.3.50

यदा खलु सन्न् एकत्र नास्ति तदान्यत्रास्ति यदाव्यापक एकत्रास्ति तदा नान्यत्रेति सुकरः स्वशरीरे व्याप्तिग्रहः

yadā khalu sann ekatra nāsti tadānyatrāsti yadāvyāpaka ekatrāsti tadā nānyatreti sukaraḥ svaśarīre vyāptigrahaḥ

5.2.3.51

तथा च सतो गृहाभावदर्शनेन लिङ्गेन बहिर्भावदर्शनम् अनुमानम्

tathā ca sato gṛhābhāvadarśanena liṅgena bahirbhāvadarśanam anumānam

5.2.3.52

न च चैत्रस्य सत्त्वेन गृहाभावः शक्यो ऽज्ञातुं येनासिद्धो गृहाभावो हेतुः स्याद् गृहाभावेन वा सत्त्वम् अपह्नूयते येन सत्त्वम् एवानुपपद्यमानम् आत्मानं न बहिर्

na ca caitrasya sattvena gṛhābhāvaḥ śakyo 'jñātuṃ yenāsiddho gṛhābhāvo hetuḥ syād gṛhābhāvena vā sattvam apahnūyate yena sattvam evānupapadyamānam ātmānaṃ na bahir

5.2.3.53

तथा हि चैत्रस्य गृहासत्त्वेन सत्त्वमात्रं वा विरुध्यते गृहसत्त्वं वा

tathā hi caitrasya gṛhāsattvena sattvamātraṃ vā virudhyate gṛhasattvaṃ vā

5.2.3.54

न तावद् यत्रक्वचनसत्त्वस्यास्ति विरोधो गृहासत्त्वेन भिन्नविषयत्वात्

na tāvad yatrakvacanasattvasyāsti virodho gṛhāsattvena bhinnaviṣayatvāt

5.2.3.55

देशसामान्येन गृहविशेषाक्षेपो ऽपि पाक्षिक इति समानविषयतया विरोध इति चेत्

deśasāmānyena gṛhaviśeṣākṣepo 'pi pākṣika iti samānaviṣayatayā virodha iti cet

5.2.3.56

न

na

5.2.3.57

प्रमाणनिश्चितस्य गृहासत्त्वस्य पाक्षिकतया सांशयिकेन गृहसत्त्वेन प्रतिक्षेपयोगात्

pramāṇaniścitasya gṛhāsattvasya pākṣikatayā sāṃśayikena gṛhasattvena pratikṣepayogāt

5.2.3.58

नापि प्रमाणनिश्चितो गृहभावः पाक्षिकम् अस्य गृहसत्त्वं प्रतिक्षिपन् सत्त्वम् अपि प्रतिक्षेप्तुं सांशयिकत्वं चापनेतुम् अर्हतीति युक्तम्

nāpi pramāṇaniścito gṛhabhāvaḥ pākṣikam asya gṛhasattvaṃ pratikṣipan sattvam api pratikṣeptuṃ sāṃśayikatvaṃ cāpanetum arhatīti yuktam

5.2.3.59

गृहावच्छिन्नेन चैत्राभावेन गृहसत्त्वं विरुद्धत्वात् प्रतिक्षिप्यते न तु सत्त्वमात्रं तस्य तत्रौदासीन्यात्

gṛhāvacchinnena caitrābhāvena gṛhasattvaṃ viruddhatvāt pratikṣipyate na tu sattvamātraṃ tasya tatraudāsīnyāt

Sāṃkhyatattvakaumudī