5.2.3.20

प्रयोजकवृद्धशब्दस्य श्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिहेतुज्ञानानुमानपूर्वकत्वाच् छब्दार्थसंबन्धग्रहस्य स्वार्थसंबन्धज्ञानसहकारिणश्च शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वाद् अनुमानानन्तरं शब्दं लक्षयत्याप्तश्रुतिर् आप्तवचनं

prayojakavṛddhaśabdasya śravaṇasamanantaraṃ prayojyavṛddhasya pravṛttihetujñānānumānapūrvakatvāc chabdārthasaṃbandhagrahasya svārthasaṃbandhajñānasahakāriṇaśca śabdasyārthapratyāyakatvād anumānānantaraṃ śabdaṃ lakṣayatyāptaśrutir āptavacanaṃ

5.2.3.21

आप्तवचनम् इति लक्ष्यनिर्देशः शेषं लक्षणम्

āptavacanam iti lakṣyanirdeśaḥ śeṣaṃ lakṣaṇam

5.2.3.22

आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत्

āptā prāptā yukteti yāvat

5.2.3.23

आप्ता चासौ श्रुतिश् चेत्य् आप्तश्रुतिः

āptā cāsau śrutiś cety āptaśrutiḥ

5.2.3.24

श्रुतिर् वाक्यजनितं वाक्यार्थज्ञानम्

śrutir vākyajanitaṃ vākyārthajñānam

5.2.3.25

तच्च स्वतःप्रमाणम् अपौरुषेयवेदजनितत्वेन सकलदोषाशङ्काविनिर्मुक्तं युक्तं भवति

tacca svataḥpramāṇam apauruṣeyavedajanitatvena sakaladoṣāśaṅkāvinirmuktaṃ yuktaṃ bhavati

5.2.3.26

एवं वेदमूलस्मृतीतिहासपुराणजनितम् अपि ज्ञानं युक्तम्

evaṃ vedamūlasmṛtītihāsapurāṇajanitam api jñānaṃ yuktam

5.2.3.27

आदिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतेः स्मरणसंभवः सुप्तप्रबुद्धस्येव पूर्वेद्युर् अवगतानाम् अर्थानाम्

ādividuṣaśca kapilasya kalpādau kalpāntarādhītaśruteḥ smaraṇasaṃbhavaḥ suptaprabuddhasyeva pūrvedyur avagatānām arthānām

5.2.3.28

तथा चावट्यजैगीषव्ययोः संवादे भगवान् जैगीषव्यो दशमहाकल्पवर्ति जन्मस्मरणम् आत्मन उवाच दशसु महासर्गेषु विपरिवर्तमानेन मयेत्यादिना संदर्भेण

tathā cāvaṭyajaigīṣavyayoḥ saṃvāde bhagavān jaigīṣavyo daśamahākalpavarti janmasmaraṇam ātmana uvāca daśasu mahāsargeṣu viparivartamānena mayetyādinā saṃdarbheṇa

5.2.3.29

आप्तवचनेनायुक्ताः शाक्यभिक्षुनिर्ग्रन्थकसंसारमोचकादीनाम् आगमाभासाः पराकृता

āptavacanenāyuktāḥ śākyabhikṣunirgranthakasaṃsāramocakādīnām āgamābhāsāḥ parākṛtā

5.2.3.30

अयुक्तत्वं चैतेषां विगानाच्छिन्नमूलत्वात् प्रमाणविरुद्धाभिधानात् कैश्चिद् एव म्लेच्छादिभिः पुरुषापसदैः पशुप्रायैः परिग्रहाद् बोद्धव्यम्

ayuktatvaṃ caiteṣāṃ vigānācchinnamūlatvāt pramāṇaviruddhābhidhānāt kaiścid eva mlecchādibhiḥ puruṣāpasadaiḥ paśuprāyaiḥ parigrahād boddhavyam

5.2.3.31

तुशब्देनानुमानाद् व्यवच्छिनत्ति

tuśabdenānumānād vyavacchinatti

5.2.3.32

वाक्यार्थो हि प्रमेयं न च तद्धर्मो वाक्यं येन तत्र लिङ्गं भवेत्

vākyārtho hi prameyaṃ na ca taddharmo vākyaṃ yena tatra liṅgaṃ bhavet

5.2.3.33

न च वाक्यं वाक्यार्थं बोधयत् संबन्धग्रहम् अपेक्षते

na ca vākyaṃ vākyārthaṃ bodhayat saṃbandhagraham apekṣate

5.2.3.34

अभिनवकविविरचितस्य वाक्यस्यादृष्टपूर्वस्याननुभूतचरवाक्यार्थबोधकत्वाद्

abhinavakaviviracitasya vākyasyādṛṣṭapūrvasyānanubhūtacaravākyārthabodhakatvād

5.2.3.35

एवं प्रमाणसामान्यलक्षणेषु तद्विशेषलक्षणेषु च सत्सु यानि प्रमाणान्तराण्युपमानादीन्यभ्युपेयन्ते

evaṃ pramāṇasāmānyalakṣaṇeṣu tadviśeṣalakṣaṇeṣu ca satsu yāni pramāṇāntarāṇyupamānādīnyabhyupeyante

5.2.3.36

तथा हि

tathā hi

5.2.3.37

उपमानं तावद् यथा गौस्तथा गवय इति वाक्यम्

upamānaṃ tāvad yathā gaustathā gavaya iti vākyam

5.2.3.38

तज्जनिता धीर् आगम एव

tajjanitā dhīr āgama eva

5.2.3.39

यो ऽप्ययं गवयशब्दो गोसदृशवाचक इति प्रत्ययः सो ऽप्यनुमानम्

yo 'pyayaṃ gavayaśabdo gosadṛśavācaka iti pratyayaḥ so 'pyanumānam

Sāṃkhyatattvakaumudī