5.2.2.27

अन्वयमुखेन प्रवर्तमानं विधायकं वीतं व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमानं निषेधकम् अवीतम्

anvayamukhena pravartamānaṃ vidhāyakaṃ vītaṃ vyatirekamukhena pravartamānaṃ niṣedhakam avītam

5.2.3

तत्रावीतं शेषवत्

tatrāvītaṃ śeṣavat

5.2.3.2

शिष्यते परिशिष्यत इति शेषः

śiṣyate pariśiṣyata iti śeṣaḥ

5.2.3.3

स एव विषयतया यस्यास्त्यनुमानस्य तच्छेषवद् यद् आहुः प्रसक्तप्रतिषेधे ऽन्यत्राप्रसङ्गाच्छिष्यमाणे संप्रत्यय इति

sa eva viṣayatayā yasyāstyanumānasya taccheṣavad yad āhuḥ prasaktapratiṣedhe 'nyatrāprasaṅgācchiṣyamāṇe saṃpratyaya iti

5.2.3.4

अस्य चावीतस्य व्यतिरेकिण उदाहरणम् अग्रे ऽभिधास्यते

asya cāvītasya vyatirekiṇa udāharaṇam agre 'bhidhāsyate

5.2.3.5

वीतं च द्वेधा

vītaṃ ca dvedhā

5.2.3.6

दृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यत् तत् पूर्ववत्

dṛṣṭasvalakṣaṇasāmānyaviṣayaṃ yat tat pūrvavat

5.2.3.7

पूर्वं प्रसिद्धं दृष्टस्वलक्षणसामान्यम् इति यावत्

pūrvaṃ prasiddhaṃ dṛṣṭasvalakṣaṇasāmānyam iti yāvat

5.2.3.8

तद् अस्य विषयत्वेनास्त्यनुमानस्येति पूर्ववत्

tad asya viṣayatvenāstyanumānasyeti pūrvavat

5.2.3.9

यथा धूमाद् वह्नित्वसामान्यस्य विशेषः पर्वते ऽनुमीयते तस्य च वह्नित्वसामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निविशेषो दृष्टं रसवत्याम्

yathā dhūmād vahnitvasāmānyasya viśeṣaḥ parvate 'numīyate tasya ca vahnitvasāmānyasya svalakṣaṇaṃ vahniviśeṣo dṛṣṭaṃ rasavatyām

5.2.3.10

अपरं च वीतं सामान्यतोदृष्टम् अदृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं यथेन्द्रियविषयम् अनुमानम्

aparaṃ ca vītaṃ sāmānyatodṛṣṭam adṛṣṭasvalakṣaṇasāmānyaviṣayaṃ yathendriyaviṣayam anumānam

5.2.3.11

अत्र हि रूपादिज्ञानानां क्रियात्वेन करणवत्त्वम् अनुमीयते

atra hi rūpādijñānānāṃ kriyātvena karaṇavattvam anumīyate

5.2.3.12

यद्यपि करणत्वसामान्यस्य छिदादौ वाश्यादि स्वलक्षणम् उपलब्धं तथापि यज्जातीयं रूपादिज्ञाने करणत्वम् अनुमीयते तज्जातीयस्य करणत्वस्य न दृष्टं स्वलक्षणं

yadyapi karaṇatvasāmānyasya chidādau vāśyādi svalakṣaṇam upalabdhaṃ tathāpi yajjātīyaṃ rūpādijñāne karaṇatvam anumīyate tajjātīyasya karaṇatvasya na dṛṣṭaṃ svalakṣaṇaṃ

5.2.3.13

इन्द्रियजातीयं हि तत् करणत्वम्

indriyajātīyaṃ hi tat karaṇatvam

5.2.3.14

न चेन्द्रियत्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं प्रत्यक्षगोचरो ऽर्वाग्दृशां यथा वह्नित्वस्य सामान्यस्य स्वलक्षणं वह्निः

na cendriyatvasya sāmānyasya svalakṣaṇaṃ pratyakṣagocaro 'rvāgdṛśāṃ yathā vahnitvasya sāmānyasya svalakṣaṇaṃ vahniḥ

5.2.3.15

सो ऽयं पूर्ववतः सामान्यतोदृष्टात् सत्य् अपि वीतत्वेन तुल्यत्वे विशेषः

so 'yaṃ pūrvavataḥ sāmānyatodṛṣṭāt saty api vītatvena tulyatve viśeṣaḥ

5.2.3.16

अत्र दृष्टं दर्शनं सामान्यतः सामान्यस्य

atra dṛṣṭaṃ darśanaṃ sāmānyataḥ sāmānyasya

5.2.3.17

सार्वविभक्तिकस् तसिः

sārvavibhaktikas tasiḥ

5.2.3.18

अदृष्टस्वलक्षणस्य सामान्यस्य दर्शनम् अनुमानम् इत्यर्थः

adṛṣṭasvalakṣaṇasya sāmānyasya darśanam anumānam ityarthaḥ

5.2.3.19

सर्वं चैतद् अस्माभिर् न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकायां व्युत्पादितम् इति नेहोक्तं विस्तरभयाद् इति

sarvaṃ caitad asmābhir nyāyavārttikatātparyaṭīkāyāṃ vyutpāditam iti nehoktaṃ vistarabhayād iti

Sāṃkhyatattvakaumudī