56.2.1.10

पुरुषो ऽत्र प्रधानस्य न किंचित् प्रत्युपकारं करोति

puruṣo 'tra pradhānasya na kiṃcit pratyupakāraṃ karoti

56.2.1.11

स्वार्थ इव न च स्वार्थः परार्थ एव

svārtha iva na ca svārthaḥ parārtha eva

56.2.1.12

अर्थः शब्दादिविषयोपलब्धिर् गुणपुरुषान्तरोपलब्धिश्च

arthaḥ śabdādiviṣayopalabdhir guṇapuruṣāntaropalabdhiśca

56.2.1.13

त्रिषु लोकेषु शब्दादिविषयैः पुरुषा योजयितव्या अन्ते मोक्षेणेति प्रधानस्य प्रवृत्तिः

triṣu lokeṣu śabdādiviṣayaiḥ puruṣā yojayitavyā ante mokṣeṇeti pradhānasya pravṛttiḥ

56.2.1.14

तथा चोक्तं कुम्भवत् प्रधानं पुरुषार्थं कृत्वा निवर्तत इति

tathā coktaṃ kumbhavat pradhānaṃ puruṣārthaṃ kṛtvā nivartata iti

56.2.1.15

अत्रोच्यते

atrocyate

56.2.1.16

अचेतनं प्रधानं चेतनः पुरुष इति

acetanaṃ pradhānaṃ cetanaḥ puruṣa iti

56.2.1.17

मया त्रिषु लोकेषु शब्दादिभिर् विषयैः पुरुषो योज्यो ऽन्ते मोक्षः कर्तव्य इति

mayā triṣu lokeṣu śabdādibhir viṣayaiḥ puruṣo yojyo 'nte mokṣaḥ kartavya iti

56.2.1.18

कथं चेतनवत् प्रवृत्तिः

kathaṃ cetanavat pravṛttiḥ

56.2.1.19

सत्यं किंत्वचेतानानाम् अपि प्रवृत्तिर् दृष्टा निवृत्तिश्च

satyaṃ kiṃtvacetānānām api pravṛttir dṛṣṭā nivṛttiśca

56.2.1.20

यस्माद् इत्याह

yasmād ityāha

57.2.1

यथा तृणादिकं गवा भक्षितं क्षीरभावेन परिणम्य वत्सविवृद्धिं करोति पुष्टे च वत्से निवर्तत एवं पुरुषविमोक्षनिमित्तं प्रधानम् इति

yathā tṛṇādikaṃ gavā bhakṣitaṃ kṣīrabhāvena pariṇamya vatsavivṛddhiṃ karoti puṣṭe ca vatse nivartata evaṃ puruṣavimokṣanimittaṃ pradhānam iti

57.2.1.2

अज्ञस्य प्रवृत्तिर् इति

ajñasya pravṛttir iti

57.2.1.3

किंच

kiṃca

58.2.1

यथा लोक इष्टौत्सुक्ये सति तस्य निवृत्त्यर्थं क्रियासु प्रवर्तते गमनागमनक्रियासु कृतकार्यो निवर्तते तथा पुरुषस्य विमोक्षार्थं शब्दादिविषयोपभोगलक्षणं गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणं च द्विविधम् अपि पुरुषार्थं कृत्वा प्रधानं निवर्तते

yathā loka iṣṭautsukye sati tasya nivṛttyarthaṃ kriyāsu pravartate gamanāgamanakriyāsu kṛtakāryo nivartate tathā puruṣasya vimokṣārthaṃ śabdādiviṣayopabhogalakṣaṇaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ ca dvividham api puruṣārthaṃ kṛtvā pradhānaṃ nivartate

58.2.1.2

किंचान्यत्

kiṃcānyat

59.2.1

यथा नर्तकी शृङ्गारादिरसैर् इतिहासादिभावैश्च निबद्धगीतवादित्रवृत्तानि रङ्गस्य दर्शयित्वा कृतकार्या नृत्यान्निवर्तते तथा प्रकृतिर् अपि पुरुषस्यात्मानं प्रकाश्य बुद्ध्यहंकारतन्मात्रेन्द्रियमहाभूतभेदेन निवर्तते

yathā nartakī śṛṅgārādirasair itihāsādibhāvaiśca nibaddhagītavāditravṛttāni raṅgasya darśayitvā kṛtakāryā nṛtyānnivartate tathā prakṛtir api puruṣasyātmānaṃ prakāśya buddhyahaṃkāratanmātrendriyamahābhūtabhedena nivartate

59.2.1.2

कथं को वास्या निवर्तको हेतुः

kathaṃ ko vāsyā nivartako hetuḥ

59.2.1.3

तद् आह

tad āha

60.2.1

नानाविधैर् उपायैः प्रकृतिः पुरुषस्योपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः

nānāvidhair upāyaiḥ prakṛtiḥ puruṣasyopakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ

Sāṃkhyakārikābhāṣya