54.2.1.10

एवम् अभौतिकः सर्गो लिङ्गसर्गो भावसर्गो भूतसर्गो दैवमानुषतैर्यग्योना इत्येष प्रधानकृतः षोडशविधः सर्गः

evam abhautikaḥ sargo liṅgasargo bhāvasargo bhūtasargo daivamānuṣatairyagyonā ityeṣa pradhānakṛtaḥ ṣoḍaśavidhaḥ sargaḥ

55.2.1

तत्रेति तेषु देवमानुषतिर्यग्योनिषु जराकृतं मरणकृतं चैव दुःखं चेतनः चैतन्यवान् पुरुषः प्राप्नोति न प्रधानं न बुद्धिर् नाहंकारो न तन्मात्राणीन्द्रियाणि महाभूतानि च

tatreti teṣu devamānuṣatiryagyoniṣu jarākṛtaṃ maraṇakṛtaṃ caiva duḥkhaṃ cetanaḥ caitanyavān puruṣaḥ prāpnoti na pradhānaṃ na buddhir nāhaṃkāro na tanmātrāṇīndriyāṇi mahābhūtāni ca

55.2.1.2

कियन्तं कालं पुरुषो दुःखं प्राप्नोतीति तद् विविनक्ति

kiyantaṃ kālaṃ puruṣo duḥkhaṃ prāpnotīti tad vivinakti

55.2.1.3

लिङ्गस्य आ

liṅgasya ā

55.2.1.4

यत् तन् महदादि लिङ्गशरीरेणाविश्य तत्र व्यक्तीभवति तद् यावन् न निवर्तते संसारशरीरम् इति तावत् संक्षेपेण त्रिषु स्थानेषु पुरुषो जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति

yat tan mahadādi liṅgaśarīreṇāviśya tatra vyaktībhavati tad yāvan na nivartate saṃsāraśarīram iti tāvat saṃkṣepeṇa triṣu sthāneṣu puruṣo jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti

55.2.1.5

लिङ्गस्य आ विनिवृत्तेर् लिङ्गस्य विनिवृत्तिं

liṅgasya ā vinivṛtter liṅgasya vinivṛttiṃ

55.2.1.6

लिङ्गनिवृत्तौ मोक्षो मोक्षप्राप्तौ नास्ति दुःखम् इति

liṅganivṛttau mokṣo mokṣaprāptau nāsti duḥkham iti

55.2.1.7

तत् पुनः केन निवर्तते

tat punaḥ kena nivartate

55.2.1.8

यदा पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं स्यात् सत्त्वपुरुषान्यथाख्यातिलक्षणम् इदं प्रधानम् इयं बुद्धिर् अयम् अहंकार इमानि पञ्च महाभूतानि येभ्यो ऽन्यः पुरुषो विसदृश इति

yadā pañcaviṃśatitattvajñānaṃ syāt sattvapuruṣānyathākhyātilakṣaṇam idaṃ pradhānam iyaṃ buddhir ayam ahaṃkāra imāni pañca mahābhūtāni yebhyo 'nyaḥ puruṣo visadṛśa iti

55.2.1.9

एवं ज्ञानाल्लिङ्गनिवृत्तिस्ततो मोक्ष इति

evaṃ jñānālliṅganivṛttistato mokṣa iti

55.2.1.10

प्रकृतेः किं निमित्तम् आरम्भ इत्युच्यते

prakṛteḥ kiṃ nimittam ārambha ityucyate

56.2.1

इत्येष परिसमाप्तौ निर्देशे च

ityeṣa parisamāptau nirdeśe ca

56.2.1.2

प्रकृतिकृतौ प्रकृतिकरणे प्रकृतिक्रियायाम्

prakṛtikṛtau prakṛtikaraṇe prakṛtikriyāyām

56.2.1.3

य आरम्भो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः प्रकृतेर्महान् महतो ऽहंकारस् तस्मात् तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानीत्येषः

ya ārambho mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ prakṛtermahān mahato 'haṃkāras tasmāt tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtānītyeṣaḥ

56.2.1.4

प्रतिपुरुषविमोक्षार्थम्

pratipuruṣavimokṣārtham

56.2.1.5

पुरुषं पुरुषं प्रति

puruṣaṃ puruṣaṃ prati

56.2.1.6

देवमनुष्यतिर्यग्भावं गतानां विमोक्षार्थम् आरम्भः

devamanuṣyatiryagbhāvaṃ gatānāṃ vimokṣārtham ārambhaḥ

56.2.1.7

कथम्

katham

56.2.1.8

स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः

svārtha iva parārtha ārambhaḥ

56.2.1.9

यथा कश्चित् स्वार्थं त्यक्त्वा मित्रकार्याणि करोत्येवं प्रधानम्

yathā kaścit svārthaṃ tyaktvā mitrakāryāṇi karotyevaṃ pradhānam

Sāṃkhyakārikābhāṣya