52.2.1

भावैः प्रत्ययसर्गैर् विना लिङ्गं न तन्मात्रसर्गो न पूर्वपूर्वसंस्कारादृष्टकारितत्वाद् उत्तरोत्तरदेहलम्भस्य

bhāvaiḥ pratyayasargair vinā liṅgaṃ na tanmātrasargo na pūrvapūrvasaṃskārādṛṣṭakāritatvād uttarottaradehalambhasya

52.2.1.2

लिङ्गेन तन्मात्रसर्गेण च विना भावनिर्वृत्तिर्न स्थूलसूक्ष्मदेहसाध्यत्वाद् धर्मादेः

liṅgena tanmātrasargeṇa ca vinā bhāvanirvṛttirna sthūlasūkṣmadehasādhyatvād dharmādeḥ

52.2.1.3

अनादित्वाच्च सर्गस्य बीजाङ्कुरवद् अन्योन्याश्रयो न दोषाय तत्तज्जातीयापेक्षित्वे ऽपि तत्तद्व्यक्तीनां परस्परानपेक्षित्वात्

anāditvācca sargasya bījāṅkuravad anyonyāśrayo na doṣāya tattajjātīyāpekṣitve 'pi tattadvyaktīnāṃ parasparānapekṣitvāt

52.2.1.4

तस्माद् भावाख्यो लिङ्गाख्यश्च द्विविधः प्रवर्तते सर्ग इति

tasmād bhāvākhyo liṅgākhyaśca dvividhaḥ pravartate sarga iti

52.2.1.5

किंचान्यत्

kiṃcānyat

53.2.1

तत्र दैवम् अष्टप्रकारं ब्राह्मं प्राजापत्यं सौम्यम् ऐन्द्रं गान्धर्वं याक्षं राक्षसं पैशाचम् इति

tatra daivam aṣṭaprakāraṃ brāhmaṃ prājāpatyaṃ saumyam aindraṃ gāndharvaṃ yākṣaṃ rākṣasaṃ paiśācam iti

53.2.1.2

पशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावराणि भूतान्येवं पञ्चविधस् तैरश्चः

paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāṇi bhūtānyevaṃ pañcavidhas tairaścaḥ

53.2.1.3

मानुषयोनिरेकैव

mānuṣayonirekaiva

53.2.1.4

इति चतुर्दश भूतानि

iti caturdaśa bhūtāni

53.2.1.5

त्रिष्वपि लोकेषु गुणत्रयम् अस्ति

triṣvapi lokeṣu guṇatrayam asti

53.2.1.6

तत्र कस्मिन् किम् अधिकम् इत्युच्यते

tatra kasmin kim adhikam ityucyate

54.2.1

ऊर्ध्वम् इत्यष्टसु देवस्थानेषु सत्त्वविशालः सत्त्वविस्तारः

ūrdhvam ityaṣṭasu devasthāneṣu sattvaviśālaḥ sattvavistāraḥ

54.2.1.2

सत्त्वोत्कट ऊर्ध्वसत्त्व इति

sattvotkaṭa ūrdhvasattva iti

54.2.1.3

तत्रापि रजस्तमसी स्तः

tatrāpi rajastamasī staḥ

54.2.1.4

तमोविशालो मूलतः पश्वादिषु स्थावरान्तेषु सर्वः सर्गस् तमसाधिक्येन व्याप्तः

tamoviśālo mūlataḥ paśvādiṣu sthāvarānteṣu sarvaḥ sargas tamasādhikyena vyāptaḥ

54.2.1.5

तत्रापि सत्त्वतमसी स्तः

tatrāpi sattvatamasī staḥ

54.2.1.6

मध्ये मानुषे रज उत्कटम्

madhye mānuṣe raja utkaṭam

54.2.1.7

तत्रापि सत्त्वतमसी विद्येते

tatrāpi sattvatamasī vidyete

54.2.1.8

तस्माद् दुःखप्राया मनुष्याः

tasmād duḥkhaprāyā manuṣyāḥ

54.2.1.9

एवं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तो ब्रह्मादिस्थावरान्त इत्यर्थः

evaṃ brahmādistambaparyanto brahmādisthāvarānta ityarthaḥ

Sāṃkhyakārikābhāṣya