46.2.1

यथैष षोडशविधो निमित्तनैमित्तिकभेदो व्याख्यात एष प्रत्ययसर्ग उच्यते

yathaiṣa ṣoḍaśavidho nimittanaimittikabhedo vyākhyāta eṣa pratyayasarga ucyate

46.2.1.2

प्रत्ययो बुद्धिर् इत्युक्तो ऽध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानम् इत्यादि

pratyayo buddhir ityukto 'dhyavasāyo buddhir dharmo jñānam ityādi

46.2.1.3

स च प्रत्ययसर्गश्चतुर्धा भिद्यते विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यभेदात्

sa ca pratyayasargaścaturdhā bhidyate viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyabhedāt

46.2.1.4

तत्र संशयो ऽज्ञानं विपर्ययः

tatra saṃśayo 'jñānaṃ viparyayaḥ

46.2.1.5

यथा कस्यचित् स्थाणुदर्शने स्थाणुर् अयं पुरुषो वेति संशयः

yathā kasyacit sthāṇudarśane sthāṇur ayaṃ puruṣo veti saṃśayaḥ

46.2.1.6

अशक्तिः

aśaktiḥ

46.2.1.7

यथा तम् एव स्थाणुं सम्यग् दृष्ट्वा संशयं छेत्तुं न शक्नोतीत्यशक्तिः

yathā tam eva sthāṇuṃ samyag dṛṣṭvā saṃśayaṃ chettuṃ na śaknotītyaśaktiḥ

46.2.1.8

एवं तृतीयस्तुष्ट्याख्यः

evaṃ tṛtīyastuṣṭyākhyaḥ

46.2.1.9

यथा तम् एव स्थाणुं ज्ञातुं संशयितुं वा नेच्छति

yathā tam eva sthāṇuṃ jñātuṃ saṃśayituṃ vā necchati

46.2.1.10

किम् अनेनास्माकम् इत्येषा तुष्टिः

kim anenāsmākam ityeṣā tuṣṭiḥ

46.2.1.11

चतुर्थः सिद्ध्याख्यः

caturthaḥ siddhyākhyaḥ

46.2.1.12

यथानन्दितेन्द्रियः स्थाणुम् आरूढां वल्लिं पश्यति शकुनिं वा

yathānanditendriyaḥ sthāṇum ārūḍhāṃ valliṃ paśyati śakuniṃ vā

46.2.1.13

तस्य सिद्धिर् भवति स्थाणुर् अयम् इति

tasya siddhir bhavati sthāṇur ayam iti

46.2.1.14

एवम् अस्य चतुर्विधस्य प्रत्ययसर्गस्य गुणवैषम्यविमर्देन तस्य भेदास्तु पञ्चाशत्

evam asya caturvidhasya pratyayasargasya guṇavaiṣamyavimardena tasya bhedāstu pañcāśat

46.2.1.15

यो ऽयं सत्त्वरजस्तमोगुणानां वैषम्यो विमर्दस् तेन तस्य प्रत्ययसर्गस्य पञ्चाशद्भेदा

yo 'yaṃ sattvarajastamoguṇānāṃ vaiṣamyo vimardas tena tasya pratyayasargasya pañcāśadbhedā

46.2.1.16

तथा क्वापि सत्त्वम् उत्कटं भवति रजस्तमसी उदासीने क्वापि रजः क्वापि तम इति

tathā kvāpi sattvam utkaṭaṃ bhavati rajastamasī udāsīne kvāpi rajaḥ kvāpi tama iti

46.2.1.17

भेदाः कथ्यन्ते

bhedāḥ kathyante

47.2.1

पञ्च विपर्ययभेदाः

pañca viparyayabhedāḥ

47.2.1.2

ते यथा तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ऽन्धतामिस्र इति

te yathā tamo moho mahāmohas tāmisro 'ndhatāmisra iti

47.2.1.3

एतेषां भेदानां नानात्वं वक्ष्यते ऽनन्तरम् एवेति

eteṣāṃ bhedānāṃ nānātvaṃ vakṣyate 'nantaram eveti

Sāṃkhyakārikābhāṣya