43.2.1.10

एते चत्वारो भावाः सात्त्विकाः

ete catvāro bhāvāḥ sāttvikāḥ

43.2.1.11

तामसा विपरीताः

tāmasā viparītāḥ

43.2.1.12

सात्त्विकम् एतद् रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम् इत्यत्र व्याख्याताः

sāttvikam etad rūpaṃ tāmasam asmād viparyastam ityatra vyākhyātāḥ

43.2.1.13

एवम् अष्टौ धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् अधर्मो ऽज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इति

evam aṣṭau dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam adharmo 'jñānam avairāgyam anaiśvaryam iti

43.2.1.14

अष्टौ भावाः क्व वर्तन्ते दृष्टाः करणाश्रयिणः

aṣṭau bhāvāḥ kva vartante dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ

43.2.1.15

बुद्धिः करणं तदाश्रयिणः

buddhiḥ karaṇaṃ tadāśrayiṇaḥ

43.2.1.16

एतद् उक्तम् अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानम् इति

etad uktam adhyavasāyo buddhir dharmo jñānam iti

43.2.1.17

कार्यं देहस् तदाश्रयाः कललाद्या ये मातृजा इत्युक्ताः

kāryaṃ dehas tadāśrayāḥ kalalādyā ye mātṛjā ityuktāḥ

43.2.1.18

शुक्रशोणितसंयोगे विवृद्धिहेतुकाः कललाद्या बुद्बुदमांसपेशीप्रभृतयस्तथा कौमारयौवनस्थविरत्वादयो भावा अन्नपानरसनिमित्ता निष्पद्यन्ते

śukraśoṇitasaṃyoge vivṛddhihetukāḥ kalalādyā budbudamāṃsapeśīprabhṛtayastathā kaumārayauvanasthaviratvādayo bhāvā annapānarasanimittā niṣpadyante

43.2.1.19

अतः कार्याश्रयिण उच्यन्ते ऽन्नादिविषयभोगनिमित्ता जायन्ते

ataḥ kāryāśrayiṇa ucyante 'nnādiviṣayabhoganimittā jāyante

43.2.1.20

निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनेति यद् उक्तम् अत्रोच्यन्ते

nimittanaimittikaprasaṅgeneti yad uktam atrocyante

44.2.1

धर्मेण गमनम् ऊर्ध्वम्

dharmeṇa gamanam ūrdhvam

44.2.1.2

धर्मं निमित्तं कृत्वोर्ध्वम् उपयाति

dharmaṃ nimittaṃ kṛtvordhvam upayāti

44.2.1.3

ऊर्ध्वम् इत्यष्टौ स्थानानि गृह्यन्ते तद् यथा ब्राह्मं प्राजापत्यं सौम्यम् ऐन्द्रं गान्धर्वं याक्षं राक्षसं पैशाचम् इति

ūrdhvam ityaṣṭau sthānāni gṛhyante tad yathā brāhmaṃ prājāpatyaṃ saumyam aindraṃ gāndharvaṃ yākṣaṃ rākṣasaṃ paiśācam iti

44.2.1.4

तत् सूक्ष्मशरीरं गच्छति

tat sūkṣmaśarīraṃ gacchati

44.2.1.5

पशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरान्तेष्वधर्मो निमित्तम्

paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarānteṣvadharmo nimittam

44.2.1.6

किंच ज्ञानेन चापवर्गः

kiṃca jñānena cāpavargaḥ

44.2.1.7

अपवर्गश्च पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानम्

apavargaśca pañcaviṃśatitattvajñānam

44.2.1.8

तेन निमित्तेनापवर्गो मोक्षः

tena nimittenāpavargo mokṣaḥ

44.2.1.9

ततः सूक्ष्मशरीरं निवर्तते परमात्मोच्यते

tataḥ sūkṣmaśarīraṃ nivartate paramātmocyate

Sāṃkhyakārikābhāṣya