42.2.1.7

नैमित्तिकम् ऊर्ध्वगमनादि पुरस्ताद् एव वक्ष्यामः

naimittikam ūrdhvagamanādi purastād eva vakṣyāmaḥ

42.2.1.8

प्रसङ्गेन प्रसक्त्या

prasaṅgena prasaktyā

42.2.1.9

प्रकृतेः प्रधानस्य विभुत्वयोगात्

prakṛteḥ pradhānasya vibhutvayogāt

42.2.1.10

यथा राजा स्वराष्ट्रे विभुत्वाद् यद् यद् इच्छति तत् तत् करोतीति तथा प्रकृतेः सर्वत्र विभुत्वयोगान्निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन व्यवतिष्ठते

yathā rājā svarāṣṭre vibhutvād yad yad icchati tat tat karotīti tathā prakṛteḥ sarvatra vibhutvayogānnimittanaimittikaprasaṅgena vyavatiṣṭhate

42.2.1.11

पृथक् पृथग् देहधारणे लिङ्गस्य व्यवस्थां करोति

pṛthak pṛthag dehadhāraṇe liṅgasya vyavasthāṃ karoti

42.2.1.12

लिङ्गं सूक्ष्मैः परमाणुभिस्तन्मात्रैरुपचितं शरीरं त्रयोदशविधकरणोपेतं मानुषदेवतिर्यग्योनिषु व्यवतिष्ठते

liṅgaṃ sūkṣmaiḥ paramāṇubhistanmātrairupacitaṃ śarīraṃ trayodaśavidhakaraṇopetaṃ mānuṣadevatiryagyoniṣu vyavatiṣṭhate

42.2.1.13

कथम्

katham

42.2.1.14

नटवत्

naṭavat

42.2.1.15

यथा नटः पटान्तरेण प्रविश्य देवो भूत्वा निर्गच्छति पुनर् मानुषः पुनर् विदूषक एवं लिङ्गं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनोदरान्तः प्रविश्य हस्ती स्त्री पुमान् भवति

yathā naṭaḥ paṭāntareṇa praviśya devo bhūtvā nirgacchati punar mānuṣaḥ punar vidūṣaka evaṃ liṅgaṃ nimittanaimittikaprasaṅgenodarāntaḥ praviśya hastī strī pumān bhavati

42.2.1.16

भावैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरतीत्युक्तम्

bhāvair adhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsaratītyuktam

42.2.1.17

तत् के भावा इत्याह

tat ke bhāvā ityāha

43.2.1

भावास्त्रिविधाश्चिन्त्यन्ते सांसिद्धिकाः प्रकृता वैकृताश्च

bhāvāstrividhāścintyante sāṃsiddhikāḥ prakṛtā vaikṛtāśca

43.2.1.2

तत्र सांसिद्धिका यथा

tatra sāṃsiddhikā yathā

43.2.1.3

भगवतः कपिलस्यादिसर्ग उत्पद्यमानस्य चत्वारो भावाः सहोत्पन्ना धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् इति

bhagavataḥ kapilasyādisarga utpadyamānasya catvāro bhāvāḥ sahotpannā dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam iti

43.2.1.4

प्राकृताः कथ्यन्ते

prākṛtāḥ kathyante

43.2.1.5

ब्रह्मणश्चत्वारः पुत्राः सनकसनन्दनसनातनसनत्कुमारा बभूवुः

brahmaṇaścatvāraḥ putrāḥ sanakasanandanasanātanasanatkumārā babhūvuḥ

43.2.1.6

तेषाम् उत्पन्नकार्यकारणानां शरीरिणां षोडशवर्षाणाम् एते भावाश्चत्वारः समुत्पन्नास्तस्माद् एते प्रकृताः

teṣām utpannakāryakāraṇānāṃ śarīriṇāṃ ṣoḍaśavarṣāṇām ete bhāvāścatvāraḥ samutpannāstasmād ete prakṛtāḥ

43.2.1.7

तथा वैकृता यथाचार्यमूर्तिं निमित्तं कृत्वास्मदादीनां ज्ञानम् उत्पद्यते

tathā vaikṛtā yathācāryamūrtiṃ nimittaṃ kṛtvāsmadādīnāṃ jñānam utpadyate

43.2.1.8

ज्ञानाद् वैराग्यं वैराग्याद् धर्मो धर्माद् ऐश्वर्यम् इति

jñānād vairāgyaṃ vairāgyād dharmo dharmād aiśvaryam iti

43.2.1.9

आचार्यमूर्तिरपि विकृतिर् इति तस्माद् वैकृता एते भावा उच्यन्ते यैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरति

ācāryamūrtirapi vikṛtir iti tasmād vaikṛtā ete bhāvā ucyante yair adhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsarati

Sāṃkhyakārikābhāṣya