1.51

ऊहः शब्दो ऽध्ययनं दुःखविघातास् त्रयः सुहृत्प्राप्तिः

ūhaḥ śabdo 'dhyayanaṃ duḥkhavighātās trayaḥ suhṛtprāptiḥ

1.51.2

दानं च सिद्धयो ऽष्टौ सिद्धेः पूर्वो ऽङ्कुशस् त्रिविधः

dānaṃ ca siddhayo 'ṣṭau siddheḥ pūrvo 'ṅkuśas trividhaḥ

1.52

न विना भावैर् लिङ्गं न विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः

na vinā bhāvair liṅgaṃ na vinā liṅgena bhāvanirvṛttiḥ

1.52.2

लिङ्गाख्यो भावाख्यस् तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः

liṅgākhyo bhāvākhyas tasmād dvividhaḥ pravartate sargaḥ

1.53

अष्टविकल्पो दैवस् तैर्यग्योनश्च पञ्चधा भवति

aṣṭavikalpo daivas tairyagyonaśca pañcadhā bhavati

1.53.2

मानुष्यश्चैकविधः समासतो भौतिकः सर्गः

mānuṣyaścaikavidhaḥ samāsato bhautikaḥ sargaḥ

1.54

ऊर्ध्वं सत्त्वविशालस् तमोविशालश्च मूलतः सर्गः

ūrdhvaṃ sattvaviśālas tamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ

1.54.2

मध्ये रजोविशालो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः

madhye rajoviśālo brahmādistambaparyantaḥ

1.55

तत्र जरामरणकृतं दुःखम् प्राप्नोति चेतनः पुरुषः

tatra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkham prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ

1.55.2

लिङ्गस्य आ विनिवृत्तेस् तस्माद् दुःखं

liṅgasya ā vinivṛttes tasmād duḥkhaṃ

1.56

इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः

ityeṣa prakṛtikṛto mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ

1.56.2

प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः

pratipuruṣavimokṣārthaṃ svārtha iva parārtha ārambhaḥ

1.57

वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिर् अज्ञस्य

vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttir ajñasya

1.57.2

पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य

puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya

1.58

औत्सुक्यनिवृत्त्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः

autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ

1.58.2

पुरुषस्य विमोक्षार्थम् प्रवर्तते तद्वद् अव्यक्तम्

puruṣasya vimokṣārtham pravartate tadvad avyaktam

1.59

रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात्

raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt

1.59.2

पुरुषस्य तथात्मानम् प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः

puruṣasya tathātmānam prakāśya vinivartate prakṛtiḥ

1.60

नानाविधैर् उपायैर् उपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः

nānāvidhair upāyair upakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ

1.60.2

गुणवत्यगुणस्य सतस् तस्यार्थम् अपार्थकं चरति

guṇavatyaguṇasya satas tasyārtham apārthakaṃ carati

Sāṃkhyakārikā