1.11

त्रिगुणम् अविवेकि विषयः सामान्यम् अचेतनं प्रसवधर्मि

triguṇam aviveki viṣayaḥ sāmānyam acetanaṃ prasavadharmi

1.11.2

व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस् तथा च पुमान्

vyaktaṃ tathā pradhānaṃ tadviparītas tathā ca pumān

1.12

प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः

prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthāḥ

1.12.2

अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः

anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ

1.13

सत्त्वं लघु प्रकाशकम् इष्टम् उपष्टम्भकं चलं च रजः

sattvaṃ laghu prakāśakam iṣṭam upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ

1.13.2

गुरु वरणकम् एव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः

guru varaṇakam eva tamaḥ pradīpavaccārthato vṛttiḥ

1.14

अविवेक्यादि हि सिद्धं त्रैगुण्यात् तद्विपर्ययाभावात्

avivekyādi hi siddhaṃ traiguṇyāt tadviparyayābhāvāt

1.14.2

कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तम् अपि सिद्धम्

kāraṇaguṇātmakatvāt kāryasyāvyaktam api siddham

1.15

भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च

bhedānāṃ parimāṇāt samanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca

1.15.2

कारणकार्यविभागाद् अविभागाद् वैश्वरूपस्य

kāraṇakāryavibhāgād avibhāgād vaiśvarūpasya

1.16

कारणम् अस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च

kāraṇam astyavyaktaṃ pravartate triguṇataḥ samudayācca

1.16.2

परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्

pariṇāmataḥ salilavat pratipratiguṇāśrayaviśeṣāt

1.17

संघातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययाद् अधिष्ठानात्

saṃghātaparārthatvāt triguṇādiviparyayād adhiṣṭhānāt

1.17.2

पुरुषो ऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च

puruṣo 'sti bhoktṛbhāvāt kaivalyārthaṃ pravṛtteśca

1.18

जननमरणकरणानां प्रतिनियमाद् अयुगपत् प्रवृत्तेश्च

jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamād ayugapat pravṛtteśca

1.18.2

पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव

puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayāccaiva

1.19

तस्माच्च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य

tasmācca viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvam asya puruṣasya

1.19.2

कैवल्यम् माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वम् अकर्तृभावश्च

kaivalyam mādhyasthyaṃ draṣṭṛtvam akartṛbhāvaśca

1.20

तस्मात् तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गं

tasmāt tatsaṃyogād acetanaṃ cetanāvad iva liṅgaṃ

1.20.2

गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः

guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ

Sāṃkhyakārikā