8.42.1

उत्थापनशब्दार्थमाह मृतस्येति

utthāpanaśabdārthamāha mṛtasyeti

8.42.2

पारदरसोपरसलोहादीनाम् अतिमूर्छितानां प्राकृतगुणक्रियासहितानां वा पुनरुद्भूतिः पुनः पूर्ववत् स्थानापन्नत्वम् उत्थापनम् इत्यभिधीयते

pāradarasoparasalohādīnām atimūrchitānāṃ prākṛtaguṇakriyāsahitānāṃ vā punarudbhūtiḥ punaḥ pūrvavat sthānāpannatvam utthāpanam ityabhidhīyate

8.43.1

ढालनसंज्ञां लक्षयति द्रुतद्रव्यस्येति

ḍhālanasaṃjñāṃ lakṣayati drutadravyasyeti

8.43.2

यथा वरलोहकविधौ सतीक्ष्णताम्रस्य ध्मानेन द्रुतस्य लकुचद्रावे निक्षेपोऽत्राध्याये प्रागुक्तः स ढालनशब्देन परिभाष्यते

yathā varalohakavidhau satīkṣṇatāmrasya dhmānena drutasya lakucadrāve nikṣepo'trādhyāye prāguktaḥ sa ḍhālanaśabdena paribhāṣyate

8.43.3

अथ चपलो द्विविधः

atha capalo dvividhaḥ

8.43.4

पाषाणविशेषः कृत्रिमो धातुरूपश्च

pāṣāṇaviśeṣaḥ kṛtrimo dhāturūpaśca

8.43.5

तत्र पाषाणविशेषो द्वितीयाध्याय उक्तः

tatra pāṣāṇaviśeṣo dvitīyādhyāya uktaḥ

8.49.2.1

धौतस्य लक्षणमाह भूभुजङ्गेति

dhautasya lakṣaṇamāha bhūbhujaṅgeti

8.49.2.2

भूभुजङ्गा भूनागाः

bhūbhujaṅgā bhūnāgāḥ

8.49.2.3

तेषां शकृन्मृद्विशेषरूपमेव तत्संनिधावुपलभ्यते

teṣāṃ śakṛnmṛdviśeṣarūpameva tatsaṃnidhāvupalabhyate

8.49.2.4

एतस्योपयोगस्तु खरसत्त्वोत्पादनार्थं पञ्चमाध्याये प्रागभिहित एव

etasyopayogastu kharasattvotpādanārthaṃ pañcamādhyāye prāgabhihita eva

8.51.2.1

भजनीलक्षणमाह भागाद्रूप्याधिकेति

bhajanīlakṣaṇamāha bhāgādrūpyādhiketi

8.51.2.2

अनुवर्णसुवर्णके हीनवर्णसुवर्णे हेमकृष्टिं दत्त्वा शतांशविधिना रक्तपीतवर्णोत्कर्षार्थं यतमानेन साधकेन प्रमादात्कारणान्तरेण वा यदा रूप्यस्य यो भागः शास्त्र उक्तस्तं विहाय प्रमाणापेक्षयाधिकः क्षिप्यते तादृशक्षेपं कृत्वा यदा वर्णिकाह्रासे प्रागवस्थितपीतवर्णस्यापि ह्रासः क्षयो भवति

anuvarṇasuvarṇake hīnavarṇasuvarṇe hemakṛṣṭiṃ dattvā śatāṃśavidhinā raktapītavarṇotkarṣārthaṃ yatamānena sādhakena pramādātkāraṇāntareṇa vā yadā rūpyasya yo bhāgaḥ śāstra uktastaṃ vihāya pramāṇāpekṣayādhikaḥ kṣipyate tādṛśakṣepaṃ kṛtvā yadā varṇikāhrāse prāgavasthitapītavarṇasyāpi hrāsaḥ kṣayo bhavati

8.51.2.3

अथवा द्रव्यैर् वेधादावनुपदिष्टद्रव्यैर् वङ्गनीलाञ्जनादिभिः संमीलनेनापि यो वर्णिकाह्रासः सा रसशास्त्रे भञ्जनीति कथ्यते

athavā dravyair vedhādāvanupadiṣṭadravyair vaṅganīlāñjanādibhiḥ saṃmīlanenāpi yo varṇikāhrāsaḥ sā rasaśāstre bhañjanīti kathyate

8.51.2.4

हेमकृष्टेर्लक्षणं तु

hemakṛṣṭerlakṣaṇaṃ tu

8.51.2.5

रूप्यं वा जातरूपं वा रसगन्धादिभिर्हतम्

rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam

8.51.2.5.2

समुत्थितं च बहुशः सा कृष्टी हेमतारयोः

samutthitaṃ ca bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ

8.51.2.6

इति प्रागुक्तमेव

iti prāguktameva

8.51.2.7

अत्र विधौ हेमकृष्टिः

atra vidhau hemakṛṣṭiḥ

8.51.2.8

रसदरदताप्यगन्धकमनःशिलाराजवर्तकं विमलम्

rasadaradatāpyagandhakamanaḥśilārājavartakaṃ vimalam

Rasaratnasamuccayaṭīkā