8.28.2.1

तल्लोहं रेखापूर्णमुच्यते यन्मृतम् अङ्गुष्ठतर्जनीमध्ये संमर्दितं तयोः सूक्ष्मरेखान्तरं प्रविशेदिति

tallohaṃ rekhāpūrṇamucyate yanmṛtam aṅguṣṭhatarjanīmadhye saṃmarditaṃ tayoḥ sūkṣmarekhāntaraṃ praviśediti

8.29.2.1

अथ पूर्णमृतं तल्लोहम् अपुनर्भवम् उच्यते

atha pūrṇamṛtaṃ talloham apunarbhavam ucyate

8.29.2.2

यत् प्रत्येकं समभागैर् गुडादिभिः समस्तैः सह मिश्रितं पिण्डीकृतं मूषामध्ये प्रक्षिप्य ध्मानेन प्रकृतिं पूर्वावस्थाम् आमलोहभावं न प्राप्नुयादिति

yat pratyekaṃ samabhāgair guḍādibhiḥ samastaiḥ saha miśritaṃ piṇḍīkṛtaṃ mūṣāmadhye prakṣipya dhmānena prakṛtiṃ pūrvāvasthām āmalohabhāvaṃ na prāpnuyāditi

8.30.2.1

अथोत्तमाख्यमृतलोहलक्षणमाह यद्वा पूर्णमृतं यल्लोहं वारितरं स्वपृष्ठ उपनीतं धान्यं धारयति

athottamākhyamṛtalohalakṣaṇamāha yadvā pūrṇamṛtaṃ yallohaṃ vāritaraṃ svapṛṣṭha upanītaṃ dhānyaṃ dhārayati

8.30.2.2

धान्यभारं सहत इत्यर्थः

dhānyabhāraṃ sahata ityarthaḥ

8.30.2.3

तत्र लोहे तद्धान्यं कथं तरति तदुपमयाह यथा जले हंसविशेषास्तरन्ति तद्वत् तथा धान्यभारसहं तन्मृतलोहम् उत्तमम् इति नाम्ना शास्त्रे कीर्तितम्

tatra lohe taddhānyaṃ kathaṃ tarati tadupamayāha yathā jale haṃsaviśeṣāstaranti tadvat tathā dhānyabhārasahaṃ tanmṛtaloham uttamam iti nāmnā śāstre kīrtitam

8.30.2.4

अत्र बहुषु पुस्तकेषु ऊनमं परिकीर्तितम् इत्यपि पाठः

atra bahuṣu pustakeṣu ūnamaṃ parikīrtitam ityapi pāṭhaḥ

8.30.2.5

तस्य स्वयम् ऊनम् ऊनभारं लघ्वपि यल्लोहं स्वापेक्षया गुरुद्रव्यं गुरुधान्यं वा माति सहत इति व्युत्पत्त्या क्लिष्टार्थबोधकः स पाठो नातिप्रियः

tasya svayam ūnam ūnabhāraṃ laghvapi yallohaṃ svāpekṣayā gurudravyaṃ gurudhānyaṃ vā māti sahata iti vyutpattyā kliṣṭārthabodhakaḥ sa pāṭho nātipriyaḥ

8.31.2.1

अथापुनर्भवाख्यमृतलोहस्यैव निरुत्थसंज्ञाप्रापकं लक्षणमाह रौप्येणेति

athāpunarbhavākhyamṛtalohasyaiva nirutthasaṃjñāprāpakaṃ lakṣaṇamāha raupyeṇeti

8.31.2.2

संयुक्तं मेलापकमध्वाज्यं दत्त्वा मूषायां संयोजितं न लगेत् न सज्जेतैकीभावं न प्राप्नुयाद् इत्यर्थः

saṃyuktaṃ melāpakamadhvājyaṃ dattvā mūṣāyāṃ saṃyojitaṃ na laget na sajjetaikībhāvaṃ na prāpnuyād ityarthaḥ

8.31.2.3

एकीभावश्च रौप्यमानवृद्ध्या बोध्यः

ekībhāvaśca raupyamānavṛddhyā bodhyaḥ

8.31.2.4

स्पष्टीकृतं चैतद् रससंकेतकलिकायाम्

spaṣṭīkṛtaṃ caitad rasasaṃketakalikāyām

8.31.2.4.2

लोहमध्वाज्यगं तारं स्वप्रमाणं भवेद्यदा

lohamadhvājyagaṃ tāraṃ svapramāṇaṃ bhavedyadā

8.31.2.4.3

तदा लोहं निरुत्थं स्यादन्यथा साधयेत्पुनः

tadā lohaṃ nirutthaṃ syādanyathā sādhayetpunaḥ

8.31.2.5

इति

iti

8.31.2.6

तारं शुद्धतारम्

tāraṃ śuddhatāram

8.32.2.1

अथ जारणासंस्कारे प्रक्षेपार्हस्य बीजस्य लक्षणमाह निर्वाहणेति

atha jāraṇāsaṃskāre prakṣepārhasya bījasya lakṣaṇamāha nirvāhaṇeti

8.32.2.2

निर्वाह्यते प्रक्षेपेणैकीक्रियते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या निर्वाहणशब्देन निर्वाहकं द्रव्यं ग्राह्यम्

nirvāhyate prakṣepeṇaikīkriyate 'neneti vyutpattyā nirvāhaṇaśabdena nirvāhakaṃ dravyaṃ grāhyam

8.32.2.3

प्रक्षेपेण गुणविशेषोत्पादनपूर्वकैकीभावसामान्याच्च तेन शब्देन वापनद्रव्यस्यापि संग्रहः कार्यः

prakṣepeṇa guṇaviśeṣotpādanapūrvakaikībhāvasāmānyācca tena śabdena vāpanadravyasyāpi saṃgrahaḥ kāryaḥ

8.32.2.4

एतदभिप्रायेणैव निर्वापणविशेषेणेत्यपि पाठो दृश्यते

etadabhiprāyeṇaiva nirvāpaṇaviśeṣeṇetyapi pāṭho dṛśyate

Rasaratnasamuccayaṭīkā