1.85.1.1

संप्रति पञ्चभूतात्मकस्य तस्य गतिभेदेन नामभेदमाह जलग इति

saṃprati pañcabhūtātmakasya tasya gatibhedena nāmabhedamāha jalaga iti

1.85.1.2

यः पारदो जलरूपेण जलस्वभावेन गच्छति स जलगो जलगतिविशिष्ट इत्युच्यते

yaḥ pārado jalarūpeṇa jalasvabhāvena gacchati sa jalago jalagativiśiṣṭa ityucyate

1.85.1.3

तन्मयास्तु सुवर्णादिलोहाः

tanmayāstu suvarṇādilohāḥ

1.85.1.4

स्थिरसत्त्वा रसादयोऽपि तन्मयाः

sthirasattvā rasādayo'pi tanmayāḥ

1.85.1.5

भूमिमलकिट्टयोगेनैव तेषां घनत्वं स्थिरत्वं च

bhūmimalakiṭṭayogenaiva teṣāṃ ghanatvaṃ sthiratvaṃ ca

1.85.1.6

अत एव द्रुतिरूपेणैव तेषां स्थितिः सम्भवति

ata eva drutirūpeṇaiva teṣāṃ sthitiḥ sambhavati

1.85.1.7

जलस्वभावोऽधोगमनरूपः

jalasvabhāvo'dhogamanarūpaḥ

1.85.1.8

निर्मलद्रुतिरूपलोहानाम् अप्यधोगमनं दृश्यत एव

nirmaladrutirūpalohānām apyadhogamanaṃ dṛśyata eva

1.85.1.9

यः पारदस्त्वरितस्त्वरया वेगेन युक्तो नात्युच्छ्रितम् आकाशे गच्छति किंतु भूमिसंनिहिताकाशे भुवि च स हंसग इत्युच्यते

yaḥ pāradastvaritastvarayā vegena yukto nātyucchritam ākāśe gacchati kiṃtu bhūmisaṃnihitākāśe bhuvi ca sa haṃsaga ityucyate

1.85.1.10

हंस इवाकाशे गच्छतीति हंसगः

haṃsa ivākāśe gacchatīti haṃsagaḥ

1.85.1.11

स तु मयूरगण्डूपदादिषु व्यवस्थितः

sa tu mayūragaṇḍūpadādiṣu vyavasthitaḥ

1.85.1.12

यस्तु मलरूपेण कृष्णवर्णेनांशेन विशिष्टो गच्छति स मलग इत्युच्यते

yastu malarūpeṇa kṛṣṇavarṇenāṃśena viśiṣṭo gacchati sa malaga ityucyate

1.85.1.13

यश्च सधूमो धूमेन धूमसमानवर्णोर्ध्वरेखासहिताकाशगत्या सह वर्तत इति सधूमः स धूमग इत्युच्यते

yaśca sadhūmo dhūmena dhūmasamānavarṇordhvarekhāsahitākāśagatyā saha vartata iti sadhūmaḥ sa dhūmaga ityucyate

1.85.1.14

स तु हरितालहिङ्गुलमनःशिलारसकगौरीपाषाणादिषु व्यवस्थितः

sa tu haritālahiṅgulamanaḥśilārasakagaurīpāṣāṇādiṣu vyavasthitaḥ

1.85.1.15

ते हि धूमरोधात् स्फोटं कृत्वोद्गच्छन्तीत्यनुभूयते

te hi dhūmarodhāt sphoṭaṃ kṛtvodgacchantītyanubhūyate

1.85.1.16

नाभियन्त्रभूधरलोहमूषादियन्त्रादिना निर्धूमजारणायामपि महता प्रयत्नेनापि तेषां स्थिरत्वं मीमांस्यं भवति भवेन्नन्वेति

nābhiyantrabhūdharalohamūṣādiyantrādinā nirdhūmajāraṇāyāmapi mahatā prayatnenāpi teṣāṃ sthiratvaṃ mīmāṃsyaṃ bhavati bhavennanveti

1.85.1.17

अन्या चतुर्थी गतिः पारदस्यास्ति

anyā caturthī gatiḥ pāradasyāsti

1.85.1.18

सा तु जीवगतिरित्युच्यते

sā tu jīvagatirityucyate

1.85.1.19

जीवस्येवादृश्या गतिर्जीवगतिः

jīvasyevādṛśyā gatirjīvagatiḥ

1.85.1.20

अत एव सा दैवीत्यप्युच्यते

ata eva sā daivītyapyucyate

Rasaratnasamuccayaṭīkā